Đờn ca tài tử bước vào lớp học: từ ký ức văn hóa thành môn học chính thức
Việc một trường THPT công lập tại TPHCM chính thức đưa đờn ca tài tử – loại hình âm nhạc truyền thống Việt mang đậm dấu ấn Nam Bộ – vào chương trình giảng dạy miễn phí với thời lượng cố định, nội dung bài bản và kiểm tra, đánh giá định kỳ là bước chuyển quan trọng, biến di sản văn hóa từ chỗ chỉ xuất hiện trong sách vở hay hoạt động ngoại khóa thành một phần có cấu trúc của giáo dục âm nhạc trong nhà trường, tác động trực tiếp đến hơn 150 học sinh trong suốt một năm học.
Ngày 7/9, Trường THPT Bùi Thị Xuân (phường Bến Thành, TPHCM) tổ chức lễ ra mắt Câu lạc bộ Đờn ca tài tử và công bố đưa bộ môn này vào chương trình từ năm học 2026-2027. Đây không chỉ là hoạt động phong trào, mà là một thiết kế giáo dục có mục tiêu, thời lượng và chuẩn đầu ra rõ ràng. Hơn 150 học sinh khối 11 sẽ học một tiết đờn ca tài tử mỗi tuần, xuyên suốt 35 tiết trong cả năm học, được kiểm tra, đánh giá sau mỗi học kỳ và nhận giấy chứng nhận hoàn thành vào cuối năm. Đây là lần đầu tiên âm nhạc truyền thống Việt gắn với đờn ca tài tử hiện diện như một mô hình chương trình chính thức trong hệ thống giáo dục phổ thông tại TPHCM.
Từ câu thơ “giọt đàn bầu” đến chiến lược giáo dục âm nhạc trong trường phổ thông
Điểm đáng chú ý của mô hình này nằm ở cách nhà trường nhìn đờn ca tài tử không chỉ như một môn năng khiếu, mà như một mạch nguồn để giáo dục văn hóa. Hiệu trưởng Huỳnh Thanh Phú liên hệ câu thơ “Đất nước tôi thon thả giọt đàn bầu” với ký ức âm thanh của dân tộc – nơi những tiếng đàn, câu hát trở thành một phần bản sắc gắn với quê hương và con người Việt Nam. Trong cách hiểu đó, đờn ca tài tử là cánh cửa để học sinh bước vào không gian văn hóa Nam Bộ, chứ không phải một tiết giải trí thêm vào thời khóa biểu.
Theo ông Phú, việc đưa đờn ca tài tử vào giảng dạy dưới hình thức Câu lạc bộ là cách cụ thể hóa đồng thời hai định hướng lớn: đổi mới giáo dục và phát triển văn hóa Việt Nam. Nói cách khác, giáo dục âm nhạc ở đây không dừng lại ở việc cho học sinh hát vài bài dân ca, mà đặt ra nhiệm vụ giúp người trẻ hiểu nguồn gốc, giá trị văn hóa, đặc trưng nghệ thuật của một di sản đã ăn sâu trong đời sống Nam Bộ. Quan điểm này đáng được ủng hộ, vì nó tránh được lối dạy “thuộc lòng vài làn điệu” mà không chạm tới ý thức bảo tồn di sản. Khi lớp học trở thành không gian để phân tích, thực hành và cảm nhận, đờn ca tài tử có cơ hội sống cùng thời đại thay vì chỉ nằm trong các lễ hội.
Thiết kế chương trình: khi di sản bước vào khung giáo dục hiện đại
Không ít trường từng đưa đờn ca tài tử vào ngoại khóa, nhưng mô hình tại Bùi Thị Xuân khác căn bản ở chỗ nó gắn với khung đánh giá của giáo dục hiện đại. Chương trình thí điểm với 3 lớp khối 11, mỗi tuần một tiết, tổng 35 tiết trong năm, có kiểm tra, đánh giá định kỳ và giấy chứng nhận hoàn thành khóa học. Điều đó biến đờn ca tài tử từ “hoạt động thêm” thành một trải nghiệm học tập có trách nhiệm: học sinh phải đến lớp, phải luyện tập, phải thể hiện kết quả như với bất kỳ môn học nào khác.
Quan trọng hơn, chương trình không giao phó việc dạy di sản cho giáo viên không chuyên, mà mời khoảng 20 nghệ nhân, nghệ sĩ đờn ca tài tử đến lớp, mỗi người phụ trách một bài hoặc một chủ đề, trực tiếp truyền dạy cho học sinh miễn phí. Đây là một thiết kế thông minh: trường học cung cấp cấu trúc và kỷ luật học tập, còn nghệ nhân mang vào đó chiều sâu nghề nghiệp và kinh nghiệm biểu diễn. Theo đánh giá của Nghệ sĩ Nhân dân Trần Ngọc Giàu, việc đưa đờn ca tài tử vào trường học mở rộng không gian tồn tại của loại hình này, tạo cơ hội tiếp cận đồng thời với học sinh, giáo viên và phụ huynh. Đó chính là cầu nối giữa bảo tồn di sản và khung giáo dục hiện đại.
Tác động trực tiếp lên học sinh: học di sản bằng trải nghiệm, không chỉ bằng sách vở
Ở góc độ người học, chương trình đưa đờn ca tài tử vào lớp học thay đổi cách học sinh tiếp cận âm nhạc truyền thống Việt. Thay vì chỉ nghe giảng về di sản qua sách giáo khoa hay xem biểu diễn trong vài dịp lễ, các em có một không gian học tập thường xuyên để nghe, đờn, ca, đặt câu hỏi, sai và sửa. Lãnh đạo nhà trường nhấn mạnh, thông qua chương trình, học sinh có cơ hội tìm hiểu nguồn gốc, giá trị văn hóa, đặc trưng nghệ thuật của đờn ca tài tử, từ đó hình thành ý thức trân trọng, gìn giữ và lan tỏa di sản văn hóa dân tộc.
Nhận xét của học sinh lớp 11A11 cho thấy lợi ích rõ ràng: tiếp xúc đờn ca tài tử trong môi trường học đường giúp các em hiểu văn hóa truyền thống theo cách gần gũi và hấp dẫn hơn, bởi các làn điệu không còn xa lạ mà gắn với bài học, với thầy cô và bạn bè. Cùng với đó, Câu lạc bộ Đờn ca tài tử hoạt động thứ Bảy hàng tuần, mở rộng cho giáo viên và phụ huynh, khiến việc bảo tồn di sản không dừng lại ở lớp học mà lan ra cộng đồng nhỏ quanh trường. Khi học sinh được thực hành thường xuyên, có nơi để biểu diễn, giao lưu với nghệ nhân, âm nhạc truyền thống Việt không còn là “di sản để kính cẩn ngắm nhìn”, mà trở thành một phần sống động trong đời học sinh.
Từ thí điểm đến nhân rộng: vì sao cần dám đưa di sản vào hệ thống giáo dục
Ý nghĩa lớn nhất của bước đi tại Trường THPT Bùi Thị Xuân nằm ở thông điệp: di sản không chỉ cần được bảo tồn trong bảo tàng hay sân khấu, mà phải được đưa vào hệ thống giáo dục như một phần của quá trình hình thành nhân cách. Nhà trường khẳng định sẽ bắt đầu với 3 lớp thí điểm, sau đó từng bước mở rộng chương trình đờn ca tài tử đến toàn bộ học sinh, biến loại hình này thành một phần trong quá trình học tập và cảm thụ văn hóa của thế hệ trẻ. Đây là lựa chọn có tính tiên phong, bởi nó chấp nhận dành thời lượng, nhân lực và cấu trúc quản lý cho một môn học không nằm trong danh sách “thi cử nặng nề”, nhưng lại giàu giá trị căn cốt.
Từ góc nhìn bảo tồn di sản, đưa đờn ca tài tử vào chương trình giảng dạy chính thức là cách mở rộng không gian sống của di sản: từ đình làng, sân khấu và các hội diễn sang lớp học, phòng câu lạc bộ và trí nhớ của hàng trăm học sinh, giáo viên, phụ huynh. Nếu các trường khác dám đi tiếp con đường này với âm nhạc truyền thống Việt ở nhiều vùng miền, chúng ta sẽ có một thế hệ trẻ biết chơi, biết hiểu và biết trân trọng di sản dân tộc, chứ không chỉ biết “di sản” như một khái niệm trừu tượng. Đó mới là bảo tồn di sản đúng nghĩa trong thời đại giáo dục toàn diện: di sản được sống trong đời thường, bằng tiếng đờn, câu ca và sự chủ động tham gia của học sinh.
