Tật khúc xạ trẻ em: định nghĩa, bức tranh báo động và xu hướng trẻ hóa
Tật khúc xạ trẻ em là nhóm rối loạn thị giác như cận thị, viễn thị, loạn thị khiến hình ảnh không hội tụ đúng trên võng mạc, làm trẻ nhìn mờ, mỏi mắt, ảnh hưởng học tập và phát triển toàn diện nếu không được phát hiện và điều chỉnh kịp thời. Xu hướng cận thị trẻ hóa không còn là cảnh báo xa vời mà đang diễn ra ngay trong lớp học ở các thành phố lớn. Tại một chương trình về “Giải pháp nâng cao thị lực thời hiện đại” tổ chức ngày 6/8, các chuyên gia nhãn khoa khẳng định tật khúc xạ ở lứa tuổi học sinh Việt Nam gia tăng nhanh, trong đó năm 2024, tỷ lệ tật khúc xạ ở trẻ đã chạm mốc 47%, chủ yếu là cận thị và tập trung nhiều ở khu vực đô thị. Đây không chỉ là con số y tế mà là lời cảnh tỉnh cho cả hệ thống giáo dục và gia đình.
Màn hình, thiếu nắng và lớp học tối: nguyên nhân thật sự phía sau cận thị trẻ hóa
Cận thị trẻ hóa không phải ngẫu nhiên, mà phản ánh lối sống số và môi trường học tập thiếu thân thiện với đôi mắt. Các chuyên gia chỉ rõ việc sử dụng thiết bị điện tử kéo dài, ở cự ly gần là yếu tố nguy cơ hàng đầu, khi trẻ “dán mắt” vào màn hình để học, chơi, giải trí liên tục nhiều giờ mỗi ngày. Đồng thời, trẻ ngày càng thiếu hoạt động ngoài trời, nhiều trường ở đô thị không có sân chơi, không gian mở, khiến mắt hiếm khi được nhìn xa, thay đổi tiêu cự và tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên. Hệ quả là 22% phòng học vẫn chưa đạt chuẩn chiếu sáng, thiếu ánh sáng tự nhiên, càng đẩy mắt trẻ vào tình trạng làm việc quá sức trong môi trường mờ, chói, phản quang bất lợi. Ở tầm thế giới, cận thị đã chiếm khoảng 30% dân số, có nơi thanh niên cận tới 80%, cho thấy Việt Nam không thể đứng ngoài cuộc khủng hoảng thị lực này.
Hệ lụy nếu bỏ mặc: từ điểm số sa sút đến tổn thương mắt không thể phục hồi
Nhiều phụ huynh vẫn xem cận thị hay loạn thị là “chuyện đeo kính là xong”, nhưng các bác sĩ cảnh báo đó là quan niệm nguy hiểm. Khi tật khúc xạ trẻ em tăng mà không được kiểm soát, thị lực suy giảm khiến trẻ mỏi mắt, đau đầu, khó tập trung, kéo theo kết quả học tập tụt dốc và tâm lý chán nản. Nặng hơn, cận thị tiến triển không được theo dõi có thể dẫn đến biến chứng như glôcôm, bong võng mạc – những tổn thương có nguy cơ gây suy giảm thị lực vĩnh viễn. Đáng lo hơn, không ít trẻ đeo kính sai số, mua kính trôi nổi, hoặc dùng kính áp tròng đổi màu để “làm đẹp” mà không hiểu rủi ro loét, nhiễm trùng giác mạc. Trong bối cảnh nhu cầu dùng kính gọng, kính áp tròng, kính chỉnh hình giác mạc ban đêm (ortho-K) hay phẫu thuật khúc xạ ngày càng đa dạng, yêu cầu bảo đảm an toàn cho người dùng trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.
Giải pháp khoa học từ chuyên gia: phòng ngừa cận thị trước khi phải chữa
Thay vì chờ con nhìn mờ mới đi đo kính, chiến lược khôn ngoan là phòng ngừa cận thị từ sớm và chăm sóc thị lực trẻ một cách chủ động. Tại tọa đàm, các bác sĩ nhãn khoa khuyến cáo phụ huynh cho trẻ khám sàng lọc mắt định kỳ hằng năm, chuẩn hóa ánh sáng phòng học, giảm thời gian nhìn gần liên tục và bắt buộc trẻ có hoạt động ngoài trời mỗi ngày. Một khuyến nghị đáng chú ý là nếu trẻ được tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời từ 2 giờ trở lên mỗi ngày, nguy cơ mắc tật khúc xạ sẽ thấp hơn so với nhóm ít ra ngoài. Đồng thời, ngành y tế mong muốn có điều tra quy mô quốc gia để nắm số liệu thực chất, từ đó thiết kế chính sách dài hạn, thay cho những nỗ lực rời rạc hiện nay. Ở cấp độ thông tin, các buổi tọa đàm được tổ chức như một diễn đàn khoa học để cung cấp kiến thức kiểm chứng, giúp người trẻ chọn giải pháp điều chỉnh thị lực phù hợp và an toàn.
Trách nhiệm chung: gia đình, nhà trường, xã hội không thể đứng ngoài
Nếu coi tật khúc xạ trẻ em là “chuyện riêng của từng nhà”, chúng ta sẽ chấp nhận thế hệ tương lai lớn lên với đôi mắt yếu. Thực tế, việc trẻ không được khám mắt định kỳ, đeo kính không đúng số vẫn diễn ra phổ biến trong nhiều gia đình, góp phần làm tăng tỷ lệ tật khúc xạ. Ở trường học, hơn 22% phòng học chưa đạt chuẩn chiếu sáng cho thấy việc đầu tư vào môi trường nhìn vẫn chưa được coi là ưu tiên cơ bản. Trong khi đó, cơ quan quản lý, cơ sở y tế, doanh nghiệp và truyền thông được kêu gọi cùng chia sẻ trách nhiệm: từ quản lý chặt kính áp tròng như trang thiết bị y tế, kiểm soát sản phẩm không rõ nguồn gốc, đến nâng cao nhận thức cộng đồng về sử dụng kính an toàn. Giải pháp bền vững phải là một chiến lược phòng ngừa toàn diện, nơi gia đình quản lý thời gian màn hình, nhà trường tạo không gian học sáng – rộng, và xã hội đảm bảo trẻ tiếp cận thông tin khoa học, dịch vụ nhãn khoa chất lượng.
