Ung thư Việt Nam tăng 60%: Báo động đỏ đã bật lên
Tỷ lệ ung thư Việt Nam tăng là khái niệm chỉ sự gia tăng nhanh chóng số ca mắc và tử vong do ung thư trong cộng đồng, phản ánh đồng thời tác động của già hóa dân số, lối sống không lành mạnh, ô nhiễm môi trường, hạn chế trong phòng chống ung thư và chẩn đoán ung thư sớm, cùng với sức ép kinh tế – xã hội lên hệ thống y tế và từng gia đình.
Theo số liệu GLOBOCAN, mỗi năm Việt Nam ghi nhận gần 180.000 ca ung thư mới và hơn 120.000 ca tử vong vì bệnh này. So với khoảng 16 năm trước, số ca mắc đã tăng gần 60%, số ca tử vong tăng khoảng 35%, và xu hướng vẫn tiếp tục đi lên. Nói cách khác, ung thư Việt Nam tăng không còn là dự báo mà là thực tế làm quá tải hệ thống y tế và bào mòn tài chính hàng trăm nghìn gia đình. Nếu không có giải pháp mạnh, số ca mắc mới có thể tăng thêm tới 80% vào năm 2050. Câu hỏi không còn là “ung thư có tăng không”, mà là “chúng ta chấp nhận trả giá đến mức nào trước khi hành động khác đi”.
Nguyên nhân thật sự: Không chỉ do già hóa mà còn do lối sống và sự chủ quan
Điều bất tiện nhưng phải nói thẳng: chúng ta đang góp phần nuôi lớn làn sóng ung thư bằng chính lối sống thường ngày. Bên cạnh già hóa dân số, các yếu tố như hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, chế độ ăn thiếu lành mạnh, ít vận động, béo phì, nhiễm virus viêm gan B, C, HPV và tâm lý chủ quan, không tầm soát định kỳ đều được chỉ ra là nguồn cơn quan trọng của sự gia tăng này.
PGS.TS Đỗ Anh Tú nhấn mạnh khoảng 40% ca ung thư có thể phòng ngừa nếu kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ nêu trên. Đây là con số đáng để biến thành khẩu hiệu hành động: “4 trên 10 ca ung thư là cái giá chúng ta hoàn toàn có thể không phải trả”. Thực tế, nhiều bệnh nhân chỉ đến viện khi bệnh đã ở giai đoạn muộn, khiến cơ hội điều trị thành công giảm mạnh và chi phí điều trị tăng cao. Điều này cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở y tế mà nằm ở thói quen sức khỏe, sự ưu tiên ngân sách gia đình cho tầm soát, và cả niềm tin sai lầm rằng “không đi khám thì coi như không bệnh”.
Chẩn đoán ung thư sớm: Ít xét nghiệm hơn nhưng đúng người, đúng lúc
Nếu ung thư đang trẻ hóa và tăng nhanh, chẩn đoán ung thư sớm là đường sống. Nhưng nhiều người lại hiểu sai: làm càng nhiều xét nghiệm càng tốt. Theo các chuyên gia, ung thư là bệnh phức tạp, có thể xuất hiện ở hầu hết cơ quan, nên chẩn đoán phải được cá thể hóa, lựa chọn phương pháp phù hợp từng người bệnh, từng giai đoạn, tránh chỉ định xét nghiệm quá mức.
Thực tế đang xuất hiện xu hướng chạy theo các công nghệ xét nghiệm mới, trong khi không phải kỹ thuật nào cũng có lợi cho mọi trường hợp. TS.BS Phạm Xuân Dũng nhắc lại mục tiêu cuối cùng của chẩn đoán không phải là “làm nhiều” mà là đưa ra quyết định điều trị phù hợp và hiệu quả với từng bệnh nhân. Về mặt hệ thống, các chuyên gia đề xuất phải xây dựng chương trình phòng chống ung thư toàn diện, trong đó sàng lọc và chẩn đoán sớm là trụ cột, ưu tiên các bệnh đã chứng minh hiệu quả như ung thư cổ tử cung, vú, rồi mở rộng sang đại trực tràng và phổi. Một hệ thống sàng lọc bừa bãi sẽ tốn kém mà vẫn bỏ sót người bệnh; sàng lọc thông minh, dựa trên nguy cơ và bằng chứng, mới đem lại hiệu quả.
Dinh dưỡng bệnh nhân ung thư: Từ “phụ” thành “thuốc” phải được bảo hiểm chi trả
Một trong những điểm mù dai dẳng của chúng ta là xem nhẹ dinh dưỡng bệnh nhân ung thư. Khoảng 60% bệnh nhân ung thư nhập viện đã sụt cân hoặc suy dinh dưỡng, và khoảng 20% tử vong vì suy dinh dưỡng trước khi khối u tiến triển. Dinh dưỡng không chỉ giúp duy trì thể trạng mà còn quyết định đáp ứng điều trị, giảm biến chứng và cải thiện tiên lượng. Nói cách khác, bỏ qua dinh dưỡng là tự rút bớt cơ hội sống của người bệnh.
TS.BS Lưu Ngân Tâm khẳng định dinh dưỡng phải được xem là một phương pháp điều trị thực thụ, bắt đầu ngay khi phát hiện bệnh chứ không đợi đến lúc bệnh nhân kiệt sức. Thế nhưng, phần lớn chi phí dinh dưỡng điều trị hiện vẫn do người bệnh tự chi trả, bảo hiểm y tế chưa thanh toán. Trong khi đó, nhiều người lại tin vào các chế độ nhịn ăn, ăn kiêng khắc nghiệt hay Keto để “bỏ đói” khối u, dù chưa có bằng chứng khoa học nào cho thấy những phương pháp này chữa được ung thư. Bộ phận bảo hiểm y tế đang lấy ý kiến chuyên gia để đưa dinh dưỡng điều trị vào phạm vi chi trả – và đây là bước đi cần được ủng hộ mạnh mẽ nếu chúng ta nghiêm túc muốn giảm tử vong và biến chứng.
Từ điều trị sang phòng ngừa: Chiến lược phòng chống ung thư mới phải đi xa hơn bệnh viện
Hệ thống y tế đã có nhiều tiến bộ về điều trị, tiệm cận nhiều kỹ thuật hiện đại trên thế giới. Nhưng nếu chúng ta chỉ tập trung vào “chữa” mà quên “phòng”, ung thư Việt Nam tăng sẽ là câu chuyện còn kéo dài nhiều thập kỷ. Các chuyên gia đã đưa ra khung 5 nhóm giải pháp: xây dựng hệ thống giám sát ung thư quốc gia; dự phòng theo nhóm nguy cơ; tổ chức sàng lọc có hệ thống; chuẩn hóa mô hình chăm sóc liên tục; và xây dựng hệ sinh thái dữ liệu ung thư quốc gia có ứng dụng trí tuệ nhân tạo.
PGS.TS Đỗ Anh Tú đề xuất sớm xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông toàn quốc để phục vụ hoạch định chính sách – bởi không thể quản lý thứ mình không đo lường. Về phía người dân, phòng chống ung thư phải trở thành lựa chọn chủ động: bỏ thuốc, hạn chế rượu, tiêm vaccine HPV và HBV, duy trì cân nặng lành mạnh, vận động thường xuyên, đi tầm soát theo khuyến cáo. Còn về phía chính sách, chẩn đoán ung thư sớm, chăm sóc giảm nhẹ và dinh dưỡng điều trị cần được đưa vào các gói bảo hiểm thiết yếu. Khi ung thư đã tăng 60% chỉ trong 16 năm, điều nguy hiểm nhất không còn là nỗi sợ bệnh, mà là sự chần chừ thay đổi.
