Bằng xuất sắc đang mất ý nghĩa như thế nào?
Lạm phát điểm số đại học là hiện tượng tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc tăng nhanh trên diện rộng, khiến xếp loại học tập không còn phân hóa rõ năng lực thực tế, làm suy giảm giá trị của bằng cấp trong mắt nhà tuyển dụng và xã hội, đồng thời tạo ra cảm giác thành tích ảo cho cả người học lẫn cơ sở đào tạo. Sáng 1-10 tại Hội nghị Giáo dục đại học, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn thẳng thắn chất vấn tính thực chất của các tấm bằng tốt nghiệp xuất sắc. Việc “đạt xuất sắc quá dễ” cho thấy hệ thống đang ưu tiên bề nổi thay vì thách thức trí tuệ. Khi mọi người đều giỏi trên giấy, sinh viên nỗ lực hết mình trở nên… không cần thiết. Vấn đề không nằm ở người học, mà ở cách chúng ta thiết kế chuẩn đầu ra giáo dục và kiểm tra đánh giá.
Cảnh báo từ người đứng đầu ngành: Học nông trong thời đại AI
Điểm nóng của câu chuyện không chỉ là tỷ lệ tốt nghiệp xuất sắc “rất nhiều” ở nhiều trường, kể cả trường lớn, mà là thái độ học tập mà hệ thống đang khuyến khích. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đặt câu hỏi: nếu chuẩn đầu ra thấp, kiểm tra dễ, sinh viên vẫn được xuất sắc, thì họ có cần nỗ lực 100% hay không? Ông nhấn mạnh, trong kỷ nguyên AI, máy móc “deep learning”, còn người học lại quen “học nhẹ, học nông” sẽ bị đào thải. Đây là lời cảnh báo trực diện: lạm phát điểm số đại học đang che mờ việc sinh viên thiếu thời gian tự học, nghiên cứu, thiếu năng lực số và tư duy làm chủ công nghệ. Đòi hỏi “học nặng, học sâu” không phải khẩu hiệu, mà là điều kiện sống còn để chất lượng tốt nghiệp gắn với năng lực cạnh tranh trên thị trường việc làm.
Doanh nghiệp nói gì khi tuyển người có bằng xuất sắc?
Thị trường lao động đã bắt đầu phản ứng: dù số lượng sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc khá lớn, một bộ phận vẫn không đáp ứng được yêu cầu công việc. Câu hỏi được Thứ trưởng Lê Quân nêu ra là: vì sao doanh nghiệp chưa hài lòng với những tấm bằng đẹp? Câu trả lời nằm ở khoảng cách giữa chuẩn đầu ra giáo dục và năng lực thật mà công việc đòi hỏi. Khi đánh giá năng lực sinh viên vẫn dựa nặng vào một luận văn, khóa luận hoặc báo cáo tốt nghiệp, khả năng làm việc ngoài đời chưa được kiểm chứng đầy đủ. Doanh nghiệp cần ngoại ngữ, năng lực số, năng lực thực hành; nhiều bằng xuất sắc lại chứng minh chủ yếu khả năng thi cử. Khi bằng cấp không còn là chỉ báo tin cậy, nhà tuyển dụng buộc phải tự thiết kế bài kiểm tra năng lực riêng, khiến tấm bằng đại học mất dần vai trò “giấy thông hành”.
Thất bại của hệ thống đánh giá, không phải cá nhân sinh viên
Điều nguy hiểm của lạm phát điểm số đại học là chúng ta dễ đổ lỗi cho thế hệ sinh viên “lười, thực dụng”, trong khi nguyên nhân cốt lõi nằm ở hệ thống đánh giá năng lực sinh viên. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn yêu cầu các trường tạm dừng chạy theo quy mô, thứ hạng ảo, thay vào đó phải trả lời được: họ mang lại giá trị thực chất gì cho người học và xã hội. Quản trị chất lượng không thể chỉ đo lường chuẩn đầu ra sau 4–5 năm, mà phải giám sát toàn bộ quá trình đào tạo bằng dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống” và gắn với thị trường việc làm. Khi bài thi dễ, khóa luận hình thức, chuẩn đầu ra thấp, việc sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc đông đảo chỉ phản ánh sự khoan nhượng của nhà trường, không phải năng lực vượt trội. Chúng ta đang thưởng điểm cho hệ thống, chứ không phải cho nỗ lực học tập.
Siết chặt kiểm tra, tái thiết chuẩn đầu ra: con đường duy nhất
Nếu muốn chất lượng tốt nghiệp có ý nghĩa, không còn lựa chọn nào ngoài việc siết chặt kiểm tra đánh giá và tái thiết chuẩn đầu ra giáo dục. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn yêu cầu các trường bảo đảm tính thách thức, công bằng và thực chất từ bài thi môn học đến xếp loại bằng tốt nghiệp, đồng thời đo lường được thời gian sinh viên dành cho tự học, nghiên cứu. Về phía quản lý, ông đề nghị trong năm nay, các cơ sở đại học khẩn trương xây dựng và trình chiến lược phát triển, coi chất lượng là trục chính. Ở chiều ngang, Thứ trưởng Lê Quân kêu gọi rà soát lại toàn bộ chuẩn đầu ra, phương thức đánh giá, tập trung hơn vào ngoại ngữ, năng lực số và năng lực thực hành. Khi điểm số trở lại đúng vai trò là thước đo khó nhưng công bằng, bằng xuất sắc mới có thể “xuất sắc” trở lại, thay vì là nhãn dán thành tích bề mặt.
