Tâm lý người tiêu dùng Mỹ: chỉ số rơi xuống đáy, niềm tin bốc hơi
Tâm lý người tiêu dùng Mỹ là mức độ lạc quan hay bi quan của các hộ gia đình về tài chính cá nhân, công việc và triển vọng kinh tế, được đo bằng các khảo sát định kỳ; khi chỉ số này lao dốc, nó phản ánh không chỉ cảm xúc mà còn dự báo xu hướng chi tiêu, tiết kiệm và đầu tư của hàng triệu hộ gia đình, từ đó tác động trực tiếp đến sức khỏe nền kinh tế rộng hơn. Niềm tin tiêu dùng giảm mạnh hiện không còn là tín hiệu đơn lẻ mà trở thành cảnh báo hệ thống. Theo khảo sát của một trường đại học tại Mỹ, chỉ số tâm lý người tiêu dùng Mỹ trong tháng 9 giảm xuống 48,1 điểm, thấp hơn 7% so với tháng trước và giảm gần 13% so với cùng kỳ năm ngoái. Đây là mức thấp thứ hai kể từ khi khảo sát bắt đầu năm 1952, cho thấy người dân Mỹ đang tỏ ra rõ ràng bất mãn với tình hình tài chính cá nhân và nền kinh tế chung.
Giá xăng tăng cao: cú đánh trực diện vào ví tiền và niềm tin
Giá xăng tăng cao không chỉ làm hóa đơn nhiên liệu phình to mà còn làm suy giảm mạnh tâm lý người tiêu dùng Mỹ. Người dân đã phải sống chung với lạm phát cao suốt hơn 5 năm, chịu tác động tích lũy của giá cả leo thang trên mọi mặt trận chi tiêu thường ngày. Trong bối cảnh đó, việc giá xăng tại Mỹ tiếp tục tăng cao do nguồn cung dầu toàn cầu bị ảnh hưởng bởi cuộc chiến giữa Mỹ và Israel với Iran kéo dài nhiều tháng là một cú sốc tâm lý bổ sung. Khi chi phí sinh hoạt cơ bản tăng lên, hộ gia đình buộc phải cắt giảm chi tiêu tuỳ ý, trì hoãn mua sắm lớn và hạn chế giải trí. Điều đáng nói là người tiêu dùng không chỉ nhìn thấy giá xăng ở trạm, họ nội suy nó thành một câu chuyện rộng hơn về bất ổn địa chính trị, lạm phát dai dẳng và rủi ro mất kiểm soát chi phí sinh hoạt trong tương lai. Từ góc độ tâm lý, mỗi lần đổ xăng trở thành lời nhắc rằng thu nhập không theo kịp chi phí.
Ở đây, giá xăng tăng cao đóng vai trò như chất xúc tác khiến niềm tin vốn đã suy yếu rơi nhanh hơn, chứ không phải nguyên nhân duy nhất. Người tiêu dùng Mỹ nhìn sự leo thang chi phí nhiên liệu như bằng chứng rằng các cú sốc cung ứng vẫn chưa được xử lý và rủi ro lạm phát quay trở lại luôn hiện hữu. Khi họ tin rằng chi phí cơ bản sẽ còn cao hoặc biến động khó lường, họ sẽ phản ứng bằng cách thắt chặt chi tiêu, tăng tích trữ tiền mặt và tránh các khoản vay mới. Điều này tạo ra vòng xoáy phản hồi tiêu cực: giá xăng tăng cao làm niềm tin tiêu dùng giảm, niềm tin giảm lại đè nặng lên chi tiêu, từ đó tiềm ẩn khả năng làm chậm nhịp tăng trưởng kinh tế.
Thị trường lao động Mỹ nguội lạnh: việc làm không thiếu nhưng khó nắm bắt
Trong khi giá xăng tăng cao làm nóng chi phí, thị trường lao động Mỹ lại đang nguội lạnh theo cách khiến người lao động bất an. Khảo sát niềm tin tiêu dùng của một tổ chức nghiên cứu cho thấy chỉ số của họ giảm 6,7 điểm trong tháng 9 xuống còn 81,9, thấp hơn dự báo của giới kinh tế và chạm mức thấp nhất kể từ tháng 4/2014. Cùng lúc, người tham gia khảo sát ngày càng nhìn thị trường lao động với con mắt bi quan: tỷ lệ người cho rằng "việc làm dồi dào" giảm, trong khi tỷ lệ cho rằng "việc làm khó tìm" tăng, thu hẹp chênh lệch giữa hai nhóm xuống chỉ còn 1,7 điểm phần trăm.
Dữ liệu về thị trường lao động Mỹ củng cố cảm nhận này. Khảo sát JOLTS của Bộ Lao động Mỹ cho thấy số lượng việc làm trống – thước đo nhu cầu tuyển dụng – giảm 256.000 xuống còn 7,079 triệu vào tháng 8, thấp hơn dự báo của giới kinh tế. Đáng chú ý, số việc làm trống giờ gần như chỉ ngang bằng số người thất nghiệp, cho thấy thời kỳ "khát lao động" sau đại dịch đã qua. Tuy vậy, đây chưa phải là cảnh cắt giảm nhân sự hàng loạt: số vụ sa thải và cho nghỉ việc giảm xuống 1,641 triệu, tỷ lệ sa thải chỉ 1,0%, mức thấp nhất trong 17 tháng. Bức tranh thực tế là doanh nghiệp thận trọng hơn với mở rộng tuyển dụng, người lao động ít tự nguyện nghỉ việc, và các khoản điều chỉnh xảy ra âm thầm. Chính sự nguội lạnh lặng lẽ này mới làm người tiêu dùng thấy khó yên tâm.
Niềm tin tiêu dùng giảm và vòng luẩn quẩn chi tiêu hộ gia đình
Khi tâm lý người tiêu dùng Mỹ rơi xuống mức thấp nhất trong hơn 12 năm, câu hỏi không phải là liệu họ có giảm chi tiêu hay không, mà là họ sẽ giảm ở đâu và giảm đến mức nào. Dữ liệu từ khảo sát lâu năm cho thấy người Mỹ đang không hài lòng với tình hình tài chính cá nhân, sau nhiều năm vật lộn với lạm phát cao hơn mức thường và tác động chồng chất của giá cả tăng nhanh. Cùng lúc, họ cảm nhận thị trường lao động Mỹ bớt sôi động, việc làm dường như trở nên khó nắm bắt hơn. Khi công việc không còn "rộng đường" như trước, tâm lý dè chừng với các khoản chi lớn xuất hiện rất nhanh.
Mô hình được dữ liệu mô tả là "ít tuyển dụng, ít nghỉ việc tự nguyện, ít sa thải" – một trạng thái tưởng chừng ổn định nhưng lại có thể kéo giảm tiêu dùng. Khi người lao động thấy ít cơ hội nhảy việc, tăng lương, hoặc lo về tương lai thu nhập, họ sẽ ưu tiên an toàn tài chính: tăng tiết kiệm đề phòng rủi ro, giảm chi mua xe, nhà, đồ điện tử, và cắt bớt dịch vụ không thiết yếu. Điều này đặc biệt đáng lưu ý vì tiêu dùng của hộ gia đình vẫn là động lực lớn nhất của kinh tế Mỹ. Niềm tin tiêu dùng giảm vì giá xăng tăng cao và thị trường lao động nguội lạnh, rồi niềm tin giảm lại đè lên chi tiêu, khiến tăng trưởng có nguy cơ chậm lại, tạo thêm lo lắng – một vòng luẩn quẩn điển hình của giai đoạn chuyển pha kinh tế.
Bài toán khó cho Fed và triển vọng kinh tế phía trước
Sự kết hợp giữa tâm lý người tiêu dùng Mỹ suy yếu, giá xăng tăng cao và thị trường lao động Mỹ nguội lạnh đang tạo ra bài toán chính sách phức tạp cho ngân hàng trung ương. Khảo sát niềm tin tiêu dùng trong tháng 9 được thực hiện trong giai đoạn Fed vừa tăng lãi suất, trong khi lạm phát vẫn cao hơn đáng kể so với mục tiêu 2%. Các nhà hoạch định chính sách phải cân bằng giữa rủi ro thắt chặt quá tay khi nhu cầu trong nước đã lạnh dần, với rủi ro phản ứng chưa đủ mạnh trước lạm phát kéo dài. Một lãnh đạo Fed nhận định việc tăng thêm lãi suất trong năm nay "có thể phù hợp" nếu kinh tế diễn biến đúng kỳ vọng, trong khi lãnh đạo khác cảnh báo để lạm phát cao dai dẳng chẳng khác nào "chơi với lửa".
Thị trường trái phiếu đã phản ánh phần nào kéo co này, với lợi suất ngắn hạn hạ nhẹ sau phát biểu ôn hòa hơn của một số quan chức, trong khi lợi suất dài hạn vẫn neo ở vùng cao nhất nhiều năm. Về phía dữ liệu, báo cáo việc làm tháng 9 công bố ngày 2/10 và báo cáo chỉ số giá tiêu dùng cá nhân (PCE) tháng 8 công bố tối 30/9 được xem là mảnh ghép quan trọng tiếp theo để xác định liệu đợt "hạ nhiệt" hiện nay chỉ là quá trình bình thường hóa, hay là bước chuyển sang giai đoạn suy yếu rõ nét hơn của kinh tế Mỹ. Nhìn từ góc độ niềm tin tiêu dùng giảm, điều đáng ngại là tâm lý hộ gia đình thường đi trước số liệu cứng. Nếu Fed bỏ qua tiếng nói thận trọng của người tiêu dùng, khả năng mắc sai lầm chính sách sẽ tăng lên. Ngược lại, nếu chỉ nhìn vào nỗi sợ, cơ quan này có thể chùn tay trước lạm phát. Cán cân tinh tế giữa hai rủi ro ấy sẽ định hình triển vọng kinh tế và ví tiền của người dân Mỹ trong những tháng tới.
