Lời cảnh báo đặt ra một lằn ranh nguy hiểm
Eo biển Hormuz là hành lang hàng hải hẹp nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman, nơi quyền kiểm soát lối đi của tàu thuyền đã trở thành tâm điểm đối đầu giữa Iran và Mỹ. Ngày 22-10, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đe dọa tấn công các căn cứ quân sự của Mỹ trên khắp Trung Đông nếu Washington tiếp tục hộ tống tàu qua eo biển này. Tehran gọi đây là “lời cảnh báo nghiêm túc”, nhưng đó vẫn là lời đe dọa có điều kiện, không phải xác nhận rằng căn cứ Mỹ đã bị tấn công. Sự phân biệt ấy rất quan trọng: tuyên bố có thể nhằm buộc Washington tính lại rủi ro, song cũng làm tăng khả năng một sự cố trên biển bị diễn giải thành hành động quân sự cần đáp trả. Trong bối cảnh căng thẳng Mỹ Iran, ngôn từ cứng rắn có thể thu hẹp dư địa xuống thang.
Hộ tống tàu và phong tỏa tạo vòng xoáy đáp trả
Ngòi nổ trước mắt là hai bên cùng gia tăng sức ép trên biển. Quân đội Mỹ tăng tần suất hộ tống tàu hàng qua Hormuz; Iran đáp lại bằng cách đẩy mạnh các vụ tập kích theo tường thuật từ nguồn tin. Washington đồng thời duy trì phong tỏa đường biển đối với các cảng Iran, trong khi đàm phán chấm dứt xung đột vẫn bế tắc. Vì vậy, hộ tống không chỉ là biện pháp bảo vệ tàu: Tehran có thể xem đó là thách thức trực tiếp đối với tuyên bố kiểm soát tuyến hàng hải của mình. Ngược lại, nếu Mỹ ngừng hộ tống, các tàu thương mại có thể phải đối diện thêm rủi ro và sức ép từ Iran. Không bên nào có lựa chọn dễ dàng, nhưng mỗi bước phô trương sức mạnh đều có thể khiến bên kia tin rằng mình cần đáp trả mạnh hơn.
Tầm quan trọng của tuyến đường khiến bất ổn không dừng ở quan hệ song phương. Hormuz từng vận chuyển khoảng một phần năm nguồn cung dầu mỏ toàn cầu, đồng thời là lối đi thiết yếu cho tàu chở dầu và khí đốt từ các nước vùng Vịnh. Điểm hẹp nhất được nguồn tin mô tả khoảng 39 km. Khi giao thông bị gián đoạn hoặc tàu phải đổi hành trình, tác động có thể lan tới hoạt động vận tải năng lượng và đời sống của người tiêu dùng, dù các nguồn hiện không định lượng mức ảnh hưởng cụ thể. Bởi vậy, đe dọa nhắm vào căn cứ Mỹ Trung Đông không chỉ mang ý nghĩa quân sự: nó làm tăng bất định quanh một tuyến thương mại mà nhiều nền kinh tế phụ thuộc.
Tuyên bố bắt drone làm tăng rủi ro tính toán sai
Diễn biến sau đó cho thấy đối đầu không chỉ xoay quanh tàu hàng. Ngày 29-10, IRGC tuyên bố đã thu giữ một drone Mỹ mà lực lượng này mô tả là loại trinh sát, ngụy trang ở phía tây Hormuz. Đây là tuyên bố của phía Iran; thông tin được cung cấp không xác nhận độc lập sự việc. Tehran cũng nói ba tàu chở dầu bốc cháy sau khi va phải thủy lôi, đồng thời cáo buộc chúng đi vào tuyến đường trái phép. Những cáo buộc và tuyên bố ấy không chứng minh rằng Mỹ đứng sau các vụ việc hay rằng xung đụột đã lan tới căn cứ Mỹ. Tuy nhiên, giữa hoạt động giám sát, thủy lôi và hộ tống, mỗi bên có thể hiểu khác nhau về ý định đối phương. Rủi ro lớn nhất là một hành động gây tranh cãi nhanh chóng dẫn tới đáp trả.
Lập trường của Tehran cũng cho thấy đây không chỉ là lời cảnh cáo nhất thời. Người phát ngôn IRGC Hossein Mohebi tuyên bố Hormuz sẽ tiếp tục bị đóng cho đến khi Mỹ đáp ứng các yêu cầu của Iran. Khi Iran vừa tuyên bố kiểm soát tuyến đường, vừa đòi duy trì tình trạng đóng cửa, hoạt động hộ tống của Washington trở thành phép thử trực tiếp đối với tuyên bố ấy. Nếu hai bên không tìm được cách kiểm soát va chạm và khôi phục đối thoại, tranh chấp hàng hải có nguy cơ lôi kéo thêm các lực lượng trong khu vực. Nhưng hiện tại, điều được ghi nhận là lời đe dọa và các tuyên bố của Iran—not phải một cuộc tấn công đã xảy ra nhằm vào căn cứ Mỹ.
Cần ngăn sự cố trên biển thành xung đột rộng hơn
IRGC cảnh báo Mỹ bằng cách gắn hoạt động hộ tống tàu với nguy cơ các căn cứ quân sự bị nhắm tới. Cách phát tín hiệu này có thể nhằm răn đe, nhưng đồng thời đặt ra một bài toán khó cho Washington: tiếp tục bảo vệ tàu mà không tạo cớ cho leo thang. Với Tehran, duy trì kiểm soát Hormuz và gây sức ép lên hoạt động hàng hải là đòn bẩy trong lúc phong tỏa và đàm phán bế tắc. Cả hai bên đều có lý do để không lùi bước, nhưng cũng phải tính đến hậu quả của một vụ đụng độ vượt khỏi dự tính. Kết luận cần giữ ở mức chính xác: nguy cơ lan rộng là có thật trong lời đe dọa của Iran, còn nguồn tin không cho thấy xung đột đã lan sang các căn cứ Mỹ. Ưu tiên cấp thiết là giảm nguy cơ tính toán sai và giữ liên lạc để tránh biến Hormuz thành điểm mở màn cho đối đầu lớn hơn.
