Não teo sớm: không còn là chuyện của người già
Teo não sớm là tình trạng thể tích và cấu trúc não bị suy giảm nhanh hơn so với tuổi sinh học, làm giảm khả năng nhận thức, trí nhớ và xử lý thông tin, thường liên quan tới tổn thương mạch máu não, lối sống thiếu lành mạnh và rối loạn giấc ngủ kéo dài, khiến não bộ giống người cao tuổi dù cơ thể vẫn ở tuổi trung niên. Vụ việc người đàn ông 49 tuổi được chẩn đoán suy giảm nhận thức do bệnh lý mạch máu với mức độ teo não tương đương người 80 tuổi là lời cảnh báo rằng chúng ta đang xem nhẹ giấc ngủ và sức khỏe thần kinh đến mức nguy hiểm. Dù được điều trị tiêu sợi huyết kịp thời và sức khỏe cải thiện, ông vẫn còn phản ứng chậm, giảm khả năng thực hiện nhiệm vụ và suy giảm trí nhớ, một minh chứng sống động cho hậu quả dài hạn lên não bộ.
Tổn thương mạch máu não: cú đánh bất ngờ vào trí nhớ và tư duy
Điểm đáng sợ của suy giảm nhận thức do bệnh mạch máu não là nó không tiến triển từ từ như Alzheimer mà có thể xuất hiện đột ngột sau một cơn đột quỵ, rồi tiếp tục lao dốc theo từng nấc khi mạch máu não bị tổn thương thêm. Người đàn ông 49 tuổi nói trên là ví dụ: kết quả kiểm tra cho thấy não teo vượt xa người cùng tuổi, tương đương khoảng 80 tuổi, trong khi các kỹ năng nhận thức hàng ngày đã bị ảnh hưởng rõ rệt. Theo bác sĩ Lý Cương, bệnh nhân may mắn được đưa đến bệnh viện sớm và điều trị tiêu sợi huyết kịp thời, giúp hạn chế phần nào tổn thương, nhưng điều đó không xóa được những dấu vết suy giảm chức năng thần kinh đã in sâu lên não. Nếu chúng ta tiếp tục nuông chiều thói quen xấu cho đến lúc xuất hiện triệu chứng đột quỵ mới đi khám, phần “dự trữ nhận thức” quý giá của não sẽ bị bào mòn không kịp cứu vãn.
Mất ngủ và não bộ: vì sao lướt điện thoại lúc đêm là lựa chọn tệ
Giấc ngủ là khoảng thời gian não sắp xếp lại ký ức, phục hồi tế bào thần kinh và dọn dẹp những chất thải chuyển hóa tích tụ trong ngày. Khi bạn biến lướt điện thoại lúc đêm thành thói quen, đặc biệt ở khung giờ 1–2h sáng, ánh sáng xanh, nội dung kích thích và cảm xúc căng thẳng từ mạng xã hội sẽ phá vỡ nhịp sinh học, gây rối loạn giấc ngủ, kéo theo chuỗi tác động tiêu cực lên não bộ. Rối loạn giấc ngủ được các bác sĩ xếp cùng nhóm nguy cơ tích tụ từ tuổi trẻ, bên cạnh tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, hút thuốc, sử dụng rượu quá mức và ít vận động, tất cả đều liên quan đến bệnh lý mạch máu não và suy giảm nhận thức. Stress mạn tính càng làm tình hình tệ hơn khi nó đồng thời ảnh hưởng tới giấc ngủ, huyết áp và tâm trạng, khiến não phải hoạt động trong trạng thái “căng dây” triền miên.
Không chỉ bỏ thuốc lá, hãy bỏ cả thói quen cầm điện thoại trước khi ngủ
Chúng ta thường nhắc nhau bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia để bảo vệ hệ tim mạch và não, nhưng lại cho phép bản thân cầm điện thoại đến tận khi mắt díp lại mới chịu ngủ. Điều này đi ngược hoàn toàn với nguyên tắc bảo vệ sức khỏe thần kinh: não cần một khoảng “giảm nhiệt” trước giấc ngủ, ít nhất 1–2 giờ không có thiết bị điện tử, không có luồng thông tin dồn dập, để bước vào chế độ phục hồi sâu. Khi khung giờ đó bị chiếm bởi lướt điện thoại lúc đêm, não bộ không có cơ hội tái tạo mạng lưới thần kinh, trí nhớ và khả năng tập trung sẽ suy giảm nhanh hơn tuổi. Tuổi càng cao, các chức năng nhận thức càng dễ suy giảm, nhưng lối sống tích cực về thể chất, tinh thần và xã hội cùng giấc ngủ chất lượng có thể hỗ trợ sức khỏe não bộ đáng kể. Câu hỏi thẳng thắn cần tự trả lời là: bạn muốn mình tỉnh táo ở tuổi 70, hay đã mang bộ não của tuổi 80 ngay từ tuổi 50?
Xây lại lối sống thân thiện với não: bắt đầu từ tối nay
Tin tốt là não không hoàn toàn bất lực trước những thói quen xấu của chúng ta. Nguyên lý “dùng thì giữ, không dùng sẽ mất” áp dụng cho cả mạng lưới thần kinh lẫn lối sống. Khi bạn giảm dần lướt điện thoại lúc đêm, ưu tiên đi ngủ sớm, ăn ít muối, đường và chất béo, tăng vận động, đọc sách, học kỹ năng mới, chơi trò chơi trí tuệ và duy trì giao tiếp xã hội, bạn đang cung cấp cho não những kích thích lành mạnh, đồng thời giảm gánh nặng lên hệ mạch máu não. Một chế độ ăn đa dạng, giàu dưỡng chất cũng góp phần hỗ trợ sức khỏe não bộ, giúp trí nhớ và khả năng tập trung bền vững hơn theo thời gian. Trường hợp não teo sớm ở tuổi 49 không phải để gây hoảng loạn, mà để nhắc rằng mỗi đêm bạn cầm hay đặt chiếc điện thoại xuống đều là một lựa chọn trực tiếp liên quan đến sức khỏe thần kinh của chính mình.
