Cúng Tổ nghề: nghi lễ tâm linh, không phải chiếc cầu danh lợi
Cúng Tổ nghề là nghi lễ tâm linh trong truyền thống âm nhạc và sân khấu Việt Nam, nơi nghệ sĩ dâng hương, hát và tưởng niệm những bậc tiền bối đã khai sinh, truyền dạy nghề, đồng thời tự soi lại đạo đức nghệ sĩ, thái độ với khán giả và trách nhiệm với di sản mình đang mang trên người. Sự thiêng liêng của cúng Tổ nghề nằm ở lòng biết ơn và tôn sư trọng đạo, chứ không phải ở lời khấn cầu nổi tiếng, giàu sang hay cơ hội kiếm tiền nhanh. Khi nghi lễ này bị biến thành dịp xin xỏ danh vọng hoặc thương mại hóa bằng việc bán vé, ý nghĩa tinh thần và tính thiêng của Tổ nghiệp bị xói mòn, và chính nghệ sĩ là người phải chịu hậu quả đầu tiên vì đánh mất điểm tựa đạo đức của nghề.
Biệt thự của Phượng Mai ở Mỹ: không gian cúng Tổ hay sân khấu bán vé?
Vừa qua, trong buổi lễ giỗ Tổ nghiệp tại biệt thự của mình ở Mỹ, nghệ sĩ Phượng Mai – hậu duệ gia tộc cải lương lẫy lừng miền Nam, cháu ruột NSND Kim Cương – đã thẳng thắn nhắc nhở đàn em về cách ứng xử với Tổ nghề. Bà khẳng định giỗ Tổ kéo dài ba ngày là thời gian nghệ sĩ hát cho Tổ coi, không phải hát cho khán giả để bán vé kiếm tiền; lợi dụng ngày giỗ Tổ mà bán vé là “bậy” và không nên làm. Quan điểm “ăn cây nào rào cây đó”, phải nhớ ơn Tổ nghề đã cho mình danh tiếng và sự mến mộ, là lời cảnh tỉnh trực diện với xu hướng thương mại hóa những buổi cúng Tổ nghề, biến không khí linh thiêng thành show diễn có giá vé. Ở đây, Phượng Mai dùng chính không gian thờ Tổ tại gia – nơi bà mang cả cốt cây vông từ Việt Nam sang – như một biên giới mềm để nhắc mọi người: cánh cửa biệt thự có thể sang trọng, nhưng cánh cửa vào Tổ nghề chỉ mở cho những ai còn giữ được đạo đức.
Tiếng nói của NSƯT Bảo Quốc: đạo đức nghề hơn mọi lời khấn cầu
Mới đây, NSƯT Bảo Quốc – hậu duệ gia tộc cải lương Thanh Minh – Thanh Nga – tham dự lễ cúng Tổ nghề tại nhà Phượng Mai ở Mỹ, cùng nhiều nghệ sĩ hải ngoại như Hương Lan, Phương Hồng Quế, Kim Tiểu Long. Trong không khí trang nghiêm đó, ông không vòng vo: “Những nghệ sĩ đi cầu cúng Tổ nghề không phải để xin xỏ được nổi tiếng, giàu có này nọ”. Với ông, điều quan trọng nhất của người làm nghề vẫn là đạo đức nghề nghiệp và thái độ đối với khán giả. Khi ông định nghĩa Tổ nghề gần gũi nhất chính là người thầy trực tiếp dìu dắt, dẫn đường, cúng Tổ nghề đồng nghĩa với tôn sư trọng đạo chứ không phải gửi đơn xin danh vọng lên một nhân vật siêu hình xa xôi. Bảo Quốc nhấn mạnh: nghệ sĩ thắp hương để cầu Tổ phù hộ cho mình diễn tốt, đáp lại tình thương khán giả, chứ không phải cầu shortcut để bỏ qua lao động nghệ thuật thực sự.
Truyền thống âm nhạc và nỗi lo mất giá trị tinh thần
Cả hai dòng họ cải lương Thanh Minh – Thanh Nga của Bảo Quốc và Cao Long Ngà của Phượng Mai đều là những trụ cột của truyền thống âm nhạc và sân khấu miền Nam. Khi chính những người gắn bó cả đời với sân khấu phải lên tiếng về cúng Tổ nghề, đó không chỉ là lời dặn dò cá nhân mà là tín hiệu báo động: nghi lễ đang bị kéo lệch khỏi gốc. Phượng Mai nhấn mạnh, muốn kính trọng Tổ nghiệp thì phải giữ được điều quan trọng nhất là đạo đức nghề nghiệp. Bảo Quốc bổ sung, nghệ sĩ phải tôn sư trọng đạo, tôn trọng khán giả, hết mình với nghề vì “khán giả chính là người đã nuôi sống mình”. Khi ngày giỗ Tổ bị biến thành show thương mại, các lớp nghĩa “nhớ nguồn cội”, “tri ân người đi trước” và “tự nhắc mình giữ nghề” bị làm nhạt đi. Lo ngại lớn nhất của thế hệ gạo cội không nằm ở chuyện nghi lễ có đông người hay không, mà ở chỗ nghệ sĩ trẻ có còn coi đó là tấm gương soi lại nhân cách nghề hay chỉ là chiếc cầu phong thuỷ để xin thêm hợp đồng và spotlight.
Thông điệp gửi thế hệ trẻ: trở lại với đạo đức, khán giả và Tổ nghề
Từ câu chuyện tại lễ cúng Tổ nghề ở Mỹ, có thể thấy những nghệ sĩ gạo cội đang dùng chính các buổi giỗ Tổ như một diễn đàn thảo luận về đạo đức nghề, chứ không chỉ là nghi lễ bắt buộc. Khi Phượng Mai kể mình được ông ngoại dạy từ năm năm tuổi phải luôn khiêm nhường, không kiêu ngạo, “Tổ nghề ghét sự kiêu ngạo lắm”, bà không hoài niệm quá khứ mà đang đặt ra tiêu chuẩn cho hiện tại. Bảo Quốc thì nhắc lại một bài học rất cũ nhưng chưa bao giờ lỗi thời: đạo đức nghệ sĩ thể hiện ở cách tôn sư trọng đạo, ở việc trân trọng khán giả và nỗ lực mỗi lần bước lên sân khấu. Thế hệ trẻ nếu tiếp tục coi cúng Tổ như một nghi thức xin danh lợi, họ sẽ mất đi cơ hội quý nhất: dùng khoảnh khắc đứng trước bàn thờ Tổ để hỏi lại mình, rốt cuộc mình đang chạy theo tiếng vỗ tay hay đang nuôi dưỡng nghề bằng sự tử tế.
