Khi bản sắc cộng đồng trở thành chất liệu học tập
Giáo dục gắn với văn hóa bản địa là cách đưa tri thức, phong tục và không gian sống của cộng đồng vào bài học, để học sinh vừa lĩnh hội kiến thức vừa hiểu hơn về cội nguồn của mình. Cách làm ấy không biến lớp học thành nơi kể chuyện bên lề; nó khiến việc học trở nên có ý nghĩa với đời sống trước mắt của các em. Thầy giáo Nông Ích Sơn, người dân tộc Nùng, đã theo đuổi hướng đi đó trong gần 20 năm công tác. Thay vì chỉ dùng bài tập có sẵn, thầy lấy kiến trúc, lễ hội, phong tục và di tích làm chất liệu cho dạy học môn Toán. Học sinh có thể tính chiều cao cây nêu, diện tích sân, độ nghiêng mái nhà hay khoảng cách giữa các địa điểm, qua đó luyện tư duy logic và quan sát cộng đồng bằng con mắt mới. Thầy đưa văn hóa Nùng, Chơ Ro, Mạ, S'tiêng, M'nông và Khmer vào hoạt động học tập, biến một phép tính thành khởi đầu để tìm hiểu lịch sử, phong tục và bản sắc.
Trong gần 20 năm, thầy Sơn đã bồi dưỡng 133 lượt học sinh đạt giải học sinh giỏi các cấp; 20 em đỗ vào trường chuyên hoặc lớp chuyên Toán. Thành tích ấy đáng ghi nhận, nhưng giá trị rộng hơn của cách dạy nằm ở việc không buộc học sinh phải chọn giữa kiến thức hiện đại và sự gắn bó với quê hương.
Cô Hồng Luyến: trao tri thức cùng niềm tự hào Cơ Tu
Với cô giáo Nguyễn Thị Hồng Luyến, việc đồng hành với học sinh không dừng ở giúp các em tiến bộ trong lớp. Cô mong muốn chắp cánh tri thức, đồng thời lan tỏa văn hóa Cơ Tu để các em thêm yêu quê hương và có ý thức gìn giữ bản sắc. Lớn lên trong gia đình thuần nông người Cơ Tu ở xã Hòa Bắc cũ, cô hiểu những trở ngại mà học sinh vùng núi có thể gặp trên con đường đến với con chữ. Cô dạy Toán, Tiếng Việt, Lịch sử và Địa lý, nhưng điều cô bồi đắp còn là sự tự tin để học sinh phát triển năng lực và theo đuổi ước mơ. Cô cũng hướng dẫn các em điệu múa tâng tung da dá trong các chương trình văn nghệ ở lớp, trường và tại những sự kiện do UBND phường Hải Vân tổ chức. Đây là một cách trao truyền có sức sống: học sinh không chỉ nghe nói về văn hóa mà còn thực hành, cùng nhau giữ gìn nó trong sinh hoạt cộng đồng.
Cô Luyến là một trong 34 giáo viên tiêu biểu trên toàn quốc được tuyên dương tại chương trình “Chia sẻ cùng thầy cô” năm 2026. Sự ghi nhận ấy làm nổi bật một công việc thường diễn ra lặng lẽ: kiên trì giúp học sinh yêu việc học, nhưng không tách các em khỏi ngôn ngữ, ký ức và văn hóa của bản làng. Dạy học vùng cao vẫn có nhiều khó khăn; bởi vậy, sự đồng hành và niềm tin cô dành cho học trò càng có ý nghĩa.
Đưa di sản Chăm lên không gian số
Cô giáo Thạch Thị Ngọc Trân chọn công nghệ để giúp học sinh tiếp cận di sản Chăm theo cách chủ động hơn. Là người Chăm, cô nhận thấy hoa văn thổ cẩm, nghề gốm, kiến trúc đền tháp và nhạc cụ dân tộc cần được thế hệ trẻ tìm hiểu, gìn giữ. Thay vì giới hạn những giá trị ấy trong trang sách, cô cùng học sinh thực hiện dự án bảo tồn hoa văn cổ trên thổ cẩm Chăm ở Ninh Thuận thông qua bảo tàng số. Hình ảnh và câu chuyện về văn hóa Chăm được đưa lên website, tạo thành nguồn tư liệu để học sinh học tập và giới thiệu với cộng đồng. Điều đáng quý là các em không chỉ tiếp nhận nội dung mà còn tham gia xây dựng sản phẩm công nghệ. Di sản trên không gian số vì thế không phải một bộ sưu tập xa cách: nó trở thành kết quả của quá trình tìm hiểu, lựa chọn và kể lại bằng tiếng nói của chính học sinh.
Hành trình ấy được hình thành từ những năm cô Trân gắn bó với học sinh nội trú ở Bác Ái. Phần lớn các em sống xa gia đình, điều kiện kinh tế khó khăn, thiếu thốn cả vật chất lẫn tinh thần; cô vừa dạy Vật lý, vừa chăm lo đời sống và tổ chức hoạt động hỗ trợ học trò. Năm học 2023–2024, dự án của cô đạt giải Ba cuộc thi Khoa học kỹ thuật cấp tỉnh. Giải thưởng là một dấu mốc, nhưng sức mạnh của dự án nằm ở việc nối công nghệ với trách nhiệm gìn giữ văn hóa.
Giáo viên không chỉ truyền đạt, mà còn chủ động gìn giữ
Ba câu chuyện cho thấy giáo viên có thể chủ động làm nhiều hơn việc hoàn thành chương trình: tìm chất liệu địa phương cho bài Toán, tạo không gian thực hành văn hóa Cơ Tu, hay cùng học sinh lưu giữ di sản Chăm bằng công nghệ. Những lựa chọn ấy giúp bản sắc không bị đẩy ra ngoài lớp học, đồng thời trao cho học sinh vai trò người khám phá và người tiếp nối. Cách làm này cũng đòi hỏi sự kiên trì. Học sinh có hoàn cảnh và nhịp tiếp thu khác nhau; giáo viên phải hiểu đời sống của các em, thiết kế hoạt động phù hợp và kết nối kiến thức với trải nghiệm thật. Không phải mọi giá trị văn hóa đều có thể gói gọn trong một tiết học, nhưng một bài toán, điệu múa hay tư liệu số có thể mở ra câu hỏi để các em tiếp tục tìm hiểu.
Điểm chung đáng nhớ ở thầy Sơn, cô Luyến và cô Trân là họ không xem văn hóa như phần trang trí cho bài giảng. Họ đưa văn hóa dân tộc vào chính quá trình học, để học sinh vừa có thêm tri thức vừa nhận ra cộng đồng mình có những gì đáng trân trọng. Đó là một cách giáo dục thiết thực và giàu hy vọng: khi thầy cô chủ động nối trường học với bản sắc địa phương, việc học có thể nuôi dưỡng cả năng lực lẫn ý thức gìn giữ cội nguồn.
