Di sản số hóa học tập: Khi lớp học không còn bốn bức tường
Di sản số hóa học tập là cách các trường biến di tích, cổ vật và câu chuyện lịch sử thành nguồn học liệu trực tuyến, tương tác bằng hình ảnh, video, mô hình 3D, thực tế ảo và trò chơi, giúp học sinh khám phá lịch sử – văn hóa mọi lúc, mọi nơi bằng trải nghiệm chủ động thay vì ghi nhớ thụ động trên trang sách. Trong bối cảnh học sinh ngày càng khó bị thu hút bởi vài dòng chữ khô trên sách giáo khoa, di sản văn hóa trực tuyến không còn là lựa chọn phụ mà trở thành câu trả lời cấp thiết cho giáo dục lịch sử số. Nếu trường học không bước vào không gian số, lớp học sẽ tụt lại so với thế giới sống động mà học sinh đang trải nghiệm mỗi ngày trên màn hình.
Điều đáng nói là công nghệ ở đây không phải “món đồ chơi” thời thượng, mà là công cụ để trả lại sự sống cho lịch sử. Khi một công trình cổ được tái hiện bằng mô hình 3D hay không gian thực tế ảo, học sinh không chỉ biết tên di tích mà thấy được nó đã tồn tại, thay đổi, bị phá hủy hay phục dựng như thế nào theo thời gian. Lịch sử bỗng có chiều sâu, có không gian, có cảm xúc. Đó là bước rẽ quan trọng: từ lớp học đọc – chép sang lớp học di tích, nơi học sinh là người khám phá, đặt câu hỏi và tự xây dựng mối liên hệ với quá khứ.
Huế: Khi kinh đô xưa trở thành kho dữ liệu số cho lớp học
Huế đang âm thầm làm một cuộc cải tổ cách dạy – học lịch sử bằng việc đưa các giá trị di sản lên nền tảng số và gắn với hoạt động trải nghiệm. Thay vì nghe thầy cô đọc lại thuyết minh, học sinh được tiếp cận Đại Nội, lăng tẩm, cổ vật qua hình ảnh chất lượng cao, video, mô hình 3D và các nền tảng trực tuyến – đúng nghĩa di sản văn hóa trực tuyến phục vụ lớp học. Ở các điểm di tích, mã QR được gắn ngay tại không gian tham quan, cho phép học sinh chủ động tra cứu thông tin trên điện thoại.
Không dừng ở đó, nhiều cổ vật đã được định danh trên nền tảng số, một phần khác được đưa vào không gian metaverse, trở thành nguồn học liệu trực quan cho giáo dục di sản. Khi một công trình đã biến mất được tái hiện qua công nghệ thực tế ảo, học sinh Huế nhìn thấy “phiên bản thời gian khác” của nơi mình đang đứng – điều mà cách học truyền thống gần như bất lực. Theo Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố Huế Nguyễn Tân, công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế trải nghiệm trực tiếp, nhưng với học sinh ở khu vực khó khăn, nền tảng số giúp rút ngắn khoảng cách tiếp cận di sản. Đây là quan điểm cần thiết: di sản số hóa học tập không phải đối thủ của chuyến tham quan, mà là cây cầu đưa nhiều em hơn đến được với di sản.
Livestream di tích: Khi đình – chùa Hà trở thành lớp học di tích
Nếu Huế chứng minh sức mạnh của số hóa di sản, thì chương trình livestream “Dấu ấn đình – chùa Hà, Hành trình giải mã di sản” tại một trường trung học cơ sở ở Hà Nội cho thấy một bước tiến khác: biến di tích thành lớp học mở, được phát trực tiếp cho toàn trường cùng tham gia. Thay vì một chuyến “đi tham quan” rồi về viết báo cáo, học sinh bước vào một lớp học di tích đúng nghĩa, nơi các em học lịch sử bằng trải nghiệm, trò chơi, tương tác trực tuyến. Chương trình được tổ chức ngay trong khuôn viên đình – chùa Hà và tường thuật trực tuyến trên mạng xã hội, thu hút phụ huynh và học sinh toàn trường.
Hành trình khám phá được thiết kế thành ba vòng: “Dấu xưa trên nền số”, “Số hóa nét dân gian” và “Chạm AI, kể chuyện di sản”. Học sinh thi tương tác về kiến trúc đình – chùa, lịch sử xếp hạng di tích, lễ hội; vừa nhảy bao bố vừa quét mã QR ở các trạm câu hỏi để giải mã thông tin về chùa Hà. Ở vòng cuối, các đội phải dùng trí tuệ nhân tạo, nền tảng thiết kế trực tuyến, hình ảnh, tư liệu và mã QR để tạo một poster truyền thông về di tích. Nói cách khác, giáo viên không còn là “người kể chuyện duy nhất”. Học sinh được trao quyền kể lại di sản bằng ngôn ngữ của thế hệ mình, biến giáo dục lịch sử số thành sân chơi sáng tạo, thay vì bài kiểm tra thuộc lòng.
Từ kho dữ liệu số đến phương pháp dạy – học mới
Nguy cơ lớn nhất của việc đưa di sản lên môi trường số là dừng lại ở mức “kho lưu trữ đẹp mắt”. Cả Huế và chương trình tại đình – chùa Hà đều cố tình đi ngược lại xu hướng này. Ở Huế, định hướng của ngành giáo dục là xây dựng hệ thống học liệu dùng chung về di tích, lịch sử, nghệ thuật truyền thống và các loại hình di sản. Từ nguồn dữ liệu này, giáo viên thiết kế bài học tương tác with hình ảnh 3D, video, thực tế ảo phù hợp từng cấp học. Ở Hà Nội, những vòng chơi như “Dấu xưa trên nền số” hay “Số hóa nét dân gian” biến thông tin lịch sử khô khan thành hoạt động buộc học sinh phải nhớ, lựa chọn, phối hợp, phản ứng trong một không gian trải nghiệm thực tế.
Điểm đáng chú ý là di sản số hóa học tập không chỉ gắn với môn Lịch sử. Các dự án theo hướng STEM tại Huế có thể dùng trí tuệ nhân tạo, mô hình 3D, thực tế ảo để phục dựng kiến trúc cung đình, nghiên cứu kết cấu công trình hay kỹ thuật truyền thống. Điều này mở ra cách nhìn liên ngành: di sản không phải “chuyện đã qua”, mà là bài toán kỹ thuật, mỹ thuật, xã hội học cho học sinh hôm nay. Khi học sinh thiết kế trò chơi giáo dục, cuộc thi trực tuyến, triển lãm số do chính mình thực hiện, các em chuyển vai từ người tiếp nhận sang người tham gia bảo tồn và quảng bá di sản. Đó là bước chuyển về phương pháp: lớp học lịch sử không dừng ở câu hỏi “di tích có từ bao giờ”, mà đi đến “vì sao phải gìn giữ, di sản nói gì về cộng đồng, và thế hệ hôm nay có trách nhiệm gì”.
Cây cầu số cho những người học không thể đến di tích
Không phải học sinh nào cũng có điều kiện đến Huế hay đình – chùa Hà. Đó là lý do công nghệ phải đóng vai trò cây cầu chứ không phải cánh cổng thu phí. Theo Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố Huế Nguyễn Tân, với học sinh ở khu vực khó khăn, các nền tảng số giúp rút ngắn khoảng cách trong tiếp cận di sản. Livestream di sản, học liệu trực tuyến, trải nghiệm thực tế ảo cho phép một lớp học vùng xa cùng theo dõi, đặt câu hỏi, tham gia trò chơi ngay khi chương trình diễn ra tại di tích.
Khi chính quyền địa phương nhấn mạnh rằng chương trình livestream đình – chùa Hà là hoạt động thiết thực trong chuyển đổi số tuyên truyền, quảng bá văn hóa, thông điệp gửi đến trường học rất rõ: nếu không đưa di sản lên nền tảng số, chúng ta đã bỏ rơi cả một thế hệ. Tuy vậy, sự cân bằng vẫn cần được giữ. Công nghệ không thể thay thế cảm giác chạm vào viên đá cổ hay bước chân qua cổng Tam quan, nhưng có thể chuẩn bị cho học sinh tâm thế, kiến thức và câu hỏi trước khi đến di tích, đồng thời mở cánh cửa cho những em không bao giờ có cơ hội đến đó. Kết luận hợp lý nhất lúc này là: di sản văn hóa trực tuyến và lớp học di tích phải song hành. Chỉ khi ấy, lịch sử mới bước ra khỏi sách, đi vào đời sống số của người học và thực sự trở thành một phần bản sắc mà các em tự nguyện mang theo.
