AI sáng tạo nội dung: Quyền tác giả không thể bị xem nhẹ
Quyền tác giả AI là cách pháp luật xác định ai sở hữu và chịu trách nhiệm đối với sản phẩm do AI tạo khi con người chỉ thiết kế, điều khiển hoặc lựa chọn kết quả chứ không trực tiếp thực hiện toàn bộ hành vi sáng tạo, từ đó quyết định quyền nhân thân, quyền tài sản và nghĩa vụ pháp lý phát sinh từ tác phẩm đó. Ở bề mặt, tranh, nhạc, văn bản hay video sinh ra từ vài câu lệnh đều có bố cục, cấu trúc và tính sáng tạo rõ ràng. Nhưng nếu không phân định được tác giả, chúng chỉ là thực thể mờ trong thị trường quyền sở hữu trí tuệ. Việc coi AI như công cụ trung lập là cách nhìn nguy hiểm: nó cho phép khai thác nội dung và dữ liệu mà không ai đứng ra chịu trách nhiệm. Nếu Việt Nam chậm định hình khung pháp lý AI, không chỉ quyền tác giả bị xâm hại mà cả niềm tin của nhà sáng tạo và doanh nghiệp vào kinh tế số cũng lung lay.
Khoảng trống dữ liệu: Huấn luyện AI bằng tác phẩm của ai, với quyền gì?
Vấn đề đạo đức và pháp lý lớn nhất của quyền tác giả AI hiện nằm ở dữ liệu huấn luyện. Hoạt động thu thập, sao chép dữ liệu để huấn luyện AI thường diễn ra tự động trên quy mô lớn, bao gồm cả dữ liệu có bảo hộ quyền tác giả và dữ liệu cá nhân, trong khi cơ chế kiểm soát lại thiếu chặt chẽ. Hệ quả là các tác phẩm được khai thác trái phép, không có sự đồng ý của tác giả, đặc biệt với những sản phẩm có giá trị kinh tế – xã hội, kéo theo tranh chấp giữa nhà phát triển, người dùng, bên thứ ba và chính hệ thống AI. Theo một ý kiến chuyên môn, Luật Phát triển công nghiệp văn hóa cần cho phép chủ thể quyền biết tác phẩm của mình có được dùng để huấn luyện AI hay không, có quyền từ chối và yêu cầu minh bạch thông tin. Nếu những câu hỏi về nguồn dữ liệu, quyền khai thác và quyền sử dụng sản phẩm cuối cùng cứ bị né tránh, chúng ta đang xây nền công nghiệp văn hóa trên lớp cát pháp lý thay vì nền bê tông chắc chắn.
Công nghiệp văn hóa trước làn sóng sáng tạo máy: Cơ hội hay sự bào mòn?
AI đang len sâu vào mọi mắt xích của công nghiệp văn hóa: từ sáng tạo, sản xuất đến phân phối và thương mại hóa. Chỉ với vài câu lệnh, hệ thống có thể tạo ra tranh, ảnh, âm nhạc, bài viết hay video trong thời gian rất ngắn. Đây là cơ hội mở rộng không gian sáng tạo và giảm chi phí sản xuất, nhưng cũng là sức ép trực diện lên nghệ sĩ, nhà xuất bản, hãng phim, công ty game. Luật sửa đổi, bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ năm 2025 tiếp tục đặt hoạt động sáng tạo của con người ở vị trí cốt lõi của quyền tác giả; những sản phẩm được tạo hoàn toàn tự động bởi AI, không thể hiện đóng góp sáng tạo đáng kể của con người, sẽ gặp nhiều khó khăn khi yêu cầu bảo hộ. Nói cách khác, nếu chủ thể quyền chỉ “ra lệnh” mà không thể hiện dấu ấn sáng tạo, họ không thể đòi hỏi toàn quyền tác giả đối với sản phẩm do AI tạo. Điều đó buộc ngành văn hóa phải tái định nghĩa giá trị sáng tạo, tách rõ phần lao động trí óc của con người với phần xử lý cơ học của máy.
Kinh nghiệm quốc tế: Con người vẫn là trung tâm trong khung pháp lý AI
Nhiều hệ thống pháp luật tiên tiến giữ nguyên trục chính: tác giả là con người có đóng góp sáng tạo độc đáo, còn AI chỉ là công cụ hỗ trợ. Quan điểm học thuật quốc tế nhấn mạnh hoạt động trí tuệ phải được ưu tiên hơn hoạt động cơ học; việc đầu tư tài chính, cung cấp dữ liệu hoặc phương tiện kỹ thuật không mặc nhiên làm phát sinh quyền tác giả. Một số nhà nghiên cứu đề xuất xác định quyền đối với sản phẩm do AI tạo bằng cách đo mức độ tham gia và kiểm soát sáng tạo của con người trong các khâu thiết kế, định hướng và lựa chọn kết quả; ở mức đó, con người vẫn là trung tâm của hoạt động sáng tạo. Pháp luật Việt Nam hiện cũng coi tác giả là người trực tiếp tạo ra sản phẩm, và người đồng tác giả phải có đóng góp mang tính sáng tạo chứ không chỉ hỗ trợ kỹ thuật. Vấn đề là, khi AI ngày càng tự động, chúng ta phải vẽ lại ranh giới “đóng góp sáng tạo đáng kể” để tránh vừa loại bỏ nỗ lực của người dùng, vừa trao quyền cho bên không thực sự sáng tạo.
Đề xuất cho Việt Nam: Không để khoảng trống pháp lý kìm chân AI và tác giả
Việt Nam đã có hành lang cơ bản về sở hữu trí tuệ, nhưng các quy định về quyền tác giả AI vẫn còn mờ, tạo khoảng trống lý luận và thực tiễn trong việc xác định chủ thể và cơ chế thực thi quyền tác giả đối với sản phẩm do AI tạo. Đã coi AI là động lực phát triển kinh tế, chúng ta không thể để động lực này vận hành ngoài lề luật. Cần sớm xây dựng khung pháp lý AI gắn chặt với công nghiệp văn hóa: chính thức hóa nguyên tắc con người là trung tâm sáng tạo, quy định minh bạch về sử dụng tác phẩm cho huấn luyện AI, cơ chế cấp phép và từ chối, cùng trách nhiệm pháp lý rõ ràng cho nhà phát triển và doanh nghiệp trong chuỗi giá trị văn hóa. Đồng thời, phải thiết kế công cụ định giá, giao dịch và khai thác tài sản trí tuệ gắn với quyền tác giả AI, thay vì chỉ bảo hộ trên giấy. Kết luận thẳng thắn: bảo vệ quyền tác giả không đối lập với đổi mới AI; trái lại, đó là điều kiện để tác giả và doanh nghiệp dám đầu tư dài hạn vào sáng tạo số.
