Nhiều công bố, ít giá trị thương mại
Thương mại hóa nghiên cứu là quá trình đưa tri thức và kết quả khoa học từ phòng thí nghiệm thành sản phẩm, dịch vụ hoặc công nghệ có thể sản xuất, chuyển giao và đáp ứng nhu cầu thị trường. Đây không phải bước phụ sau công trình nghiên cứu, mà là phép thử xem tri thức có tạo ra giá trị kinh tế và xã hội hay không.
Nghịch lý hiện rõ trong số liệu: năm 2025, các trường đại học đóng góp 21.014 công bố Scopus, tương đương 83,61% tổng số của cả nước, đồng thời nộp 496 đơn đăng ký sáng chế. Thế nhưng doanh thu từ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vẫn chưa đạt 5% tổng doanh thu của các trường. Khoảng cách ấy không phải bằng chứng rằng nghiên cứu thiếu chất lượng; nó cho thấy thành tích học thuật chưa được nối với con đường tạo sản phẩm, khách hàng và doanh thu.
Nếu đánh giá trường chủ yếu qua công bố và bằng sáng chế, hệ thống sẽ tiếp tục khuyến khích sản sinh kết quả nghiên cứu hơn là giải quyết bài toán của doanh nghiệp. Thước đo cần mở rộng: có đối tác đặt hàng hay không, công nghệ có vượt qua thử nghiệm không, và có ai sẵn sàng tiếp nhận để sản xuất hay không.
Vì sao công nghệ dừng ở khâu thử nghiệm?
Nhiều nhóm nghiên cứu tạo được nguyên mẫu triển vọng, nhưng công nghệ thử nghiệm không tự biến thành hàng hóa. Thiếu máy móc, vật tư, vốn cho giai đoạn phát triển tiếp theo và đầu ra thị trường khiến không ít kết quả mắc kẹt trước ngưỡng sản xuất hàng loạt. Đây là khoảng trống giữa phòng thí nghiệm và dây chuyền, nơi một ý tưởng tốt phải chứng minh được tính ổn định, khả năng sản xuất và sự phù hợp với tiêu chuẩn ngành.
Tại một sự kiện đổi mới sáng tạo gần đây, Edward Lim, Giám đốc quốc gia NUSX thuộc Đại học Quốc gia Singapore, mô tả cách đánh giá hệ sinh thái đổi mới đã chuyển từ đếm số sự kiện và chương trình sang xem xét vốn huy động cùng các thỏa thuận thương mại giúp doanh nghiệp mới tiếp cận thị trường quốc tế. Bài học đáng chú ý không nằm ở việc sao chép mô hình, mà ở sự thay đổi thước đo: hỗ trợ chỉ có ý nghĩa khi tạo ra kết quả có thể kiểm chứng.
Doanh nghiệp cần tham gia từ đầu, không chỉ xuất hiện sau khi nghiên cứu hoàn tất. Khi cùng xác định nhu cầu, đánh giá nguyên mẫu và định hướng tiêu chuẩn, họ giúp nhóm nghiên cứu tránh phát triển một giải pháp không có người mua. Với người sử dụng cuối, điều đó có thể rút ngắn thời gian để công nghệ hữu ích trở thành sản phẩm thực tế.
Điểm nghẽn nằm ở cách phối hợp và chia sẻ rủi ro
Khảo sát 211 cơ sở đào tạo và doanh nghiệp cho thấy trở ngại lớn nhất của liên kết ba bên không còn nằm chủ yếu ở chính sách, mà ở khâu thực hiện. Những câu hỏi căn bản vẫn chưa có lời giải rõ ràng: ai đặt hàng và trả tiền, dòng vốn đi qua đâu, ai được bảo vệ khi chấp nhận rủi ro, và ai chịu trách nhiệm điều phối, đo lường kết quả?
Đơn đặt hàng thường chưa gắn với kinh phí, sản phẩm đầu ra và cam kết nghiệm thu. Vốn đối ứng cùng nguồn tài chính cho phát triển, thử nghiệm và thương mại hóa còn thiếu; trong khi quy định quản lý tài sản công và định giá sở hữu trí tuệ chưa rõ, khiến người đứng đầu ngại quyết định. Thêm vào đó là thiếu đơn vị trung gian và đội ngũ chuyên trách chuyển giao công nghệ, còn hợp tác giữa trường với doanh nghiệp rời rạc, khác biệt theo vùng và thiếu tiêu chí đánh giá thống nhất.
Đây là những nút thắt về trách nhiệm và năng lực triển khai, không thể tháo gỡ bằng thêm một biên bản ghi nhớ. Muốn thương mại hóa nghiên cứu, hợp đồng phải nói rõ ai cấp nguồn lực, ai làm việc gì, sản phẩm nào được bàn giao và điều kiện nghiệm thu ra sao; rủi ro cũng cần được xác định trước thay vì đẩy về phía cá nhân khi dự án gặp khó.
Đưa thị trường vào sớm, đo kết quả đến cùng
Bộ Giáo dục và Đào tạo đề xuất thí điểm liên minh nghiên cứu ba bên theo mô hình CRC của Australia: dự án hợp tác kéo dài 2–3 năm để giải quyết vấn đề công nghệ cụ thể, cùng các liên minh nghiên cứu 5–10 năm phát triển công nghệ cho từng ngành và chuỗi giá trị. Bộ cũng đề xuất đầu tư 20–25 trung tâm xuất sắc tại các trường đại học trọng điểm. Đây là hướng đi có tiềm năng, nhưng thành công sẽ phụ thuộc vào việc doanh nghiệp có thực sự đồng tài trợ, tham gia quyết định và tiếp nhận kết quả hay không.
Các đề xuất về không gian “từ phòng thí nghiệm đến thị trường” gồm văn phòng chuyển giao công nghệ, quỹ chứng minh tính khả thi, phòng thí nghiệm dùng chung, vườn ươm và quỹ đầu tư có thể giúp lấp khoảng trống trung gian. Tuy nhiên, cơ sở vật chất sẽ không đủ nếu thiếu đơn vị biết kết nối nhà nghiên cứu với nhà sản xuất, nhà cung ứng, tiêu chuẩn ngành và khách hàng.
Điều cần thay đổi là cách thiết kế hợp tác: doanh nghiệp tham gia từ lúc xác định nhu cầu đến khi hoàn thiện sản phẩm và kết nối khách hàng. Khi ấy, công nghệ được đánh giá theo khả năng sản xuất và yêu cầu thị trường, thay vì chỉ theo việc hoàn thành đề tài hay tạo nguyên mẫu.
Đo thành công bằng sản phẩm, không chỉ bằng công bố
Năng lực nghiên cứu của đại học là tài sản lớn, nhưng doanh thu đại học thấp từ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cho thấy tài sản ấy chưa được tổ chức để đi hết chặng đường ra thị trường. Không thể quy trách nhiệm cho riêng nhà khoa học khi vốn thử nghiệm thiếu, cơ chế định giá chưa sáng tỏ và doanh nghiệp thường chỉ được mời vào lúc kết quả đã định hình.
Các chương trình mới nên được đánh giá bằng những cột mốc có thể kiểm chứng: có đơn vị đặt hàng, có nguồn lực đối ứng, vượt thử nghiệm, đạt tiêu chuẩn và có hợp đồng tiếp nhận hay không. Số hội thảo hoặc đề tài được hỗ trợ chỉ phản ánh hoạt động; sản phẩm được sản xuất và khách hàng được phục vụ mới phản ánh giá trị.
Muốn khoảng cách từ công bố đến doanh thu thu hẹp, cần xem chuyển giao công nghệ và thương mại hóa là phần cốt lõi của nghiên cứu, không phải khâu phụ sau khi đề tài khép lại. Khi nhà trường, doanh nghiệp và cơ quan nhà nước cùng chia sẻ trách nhiệm, kết quả khoa học mới có cơ hội rời phòng thí nghiệm, đi vào sản xuất và tạo ích lợi thiết thực.
