Vườn rau Việt ở nước ngoài: khi cây cối trở thành sợi dây nối quê hương
Vườn rau Việt ở nước ngoài là những khu vườn do người Việt xa xứ trồng trên đất khách, với rau thơm, củ quả, cây trái quen thuộc quê nhà, vừa để tự cung cấp rau quả cho gia đình, vừa để gìn giữ ký ức ẩm thực, tập quán sinh hoạt và cảm giác thuộc về một cộng đồng văn hóa. Đó không chỉ là mảnh đất trồng trọt mà còn là nơi nỗi nhớ nhà được xoa dịu bằng màu xanh của lá rau muống, hương mùi của rau thơm, vị ngọt của trái cây, tất cả gắn với ký ức bàn ăn gia đình. Nhìn từ góc độ ấy, vườn nhà người Việt ở nước ngoài là một dạng “ngôi nhà thứ hai”, nơi bản sắc không bị đánh rơi giữa đời sống nhập cư.
Điểm đáng nói là những vườn rau này không sinh ra từ dư dả thời gian hay sở thích nhất thời, mà từ nhu cầu rất cụ thể: trồng rau ngoài Mỹ hay trên đất châu Âu để có bữa cơm đúng vị, giảm phụ thuộc vào siêu thị, và quan trọng hơn, để người lớn đỡ nhớ quê, con trẻ biết mình đến từ đâu. Khi một gia đình chấp nhận dành hàng trăm mét vuông, thậm chí hàng nghìn mét vuông cho trồng trọt, họ đang lựa chọn một lối sống: coi cây cối, mùa vụ là trung tâm sinh hoạt, chứ không chỉ là thú vui phụ.
Vợ chồng Việt ở Hy Lạp: “nghỉ hưu sớm” để làm vườn 5.700m²
Ở ngoại ô Thessaloniki, Hy Lạp, khu vườn 5.700m² của chị Đặng Thị Trúc Quỳnh, 49 tuổi, quê Hà Nội, đang mùa đẹp nhất, lê, táo, nho và đủ loại rau Việt phủ kín khắp khu đất. Điều thú vị là vợ chồng chị sang Hy Lạp theo diện đầu tư, theo luật định cư họ không được đi làm thuê nên tự gọi đó là “nghỉ hưu sớm”: rời trung tâm thành phố, về thảo nguyên, cải tạo ngôi nhà 2 tầng dở dang, biến khu đất đầy oliu và vài cây mận, cherry, lựu thành một vườn nhà người Việt thực thụ. Họ chủ đích tạo ra “một không gian sống mang hình ảnh Việt Nam để vơi bớt nỗi nhớ quê hương” – một câu nói đáng trích lại nguyên văn vì nó cho thấy làm vườn là một lựa chọn sống chứ không phải giải pháp tình thế.
Con đường đến vườn rau Việt ở nước ngoài này không hề thơ mộng ngay từ đầu. Nghĩ rằng khí hậu miền Bắc Hy Lạp giống miền Bắc Việt Nam, chồng chị quay về Hà Nội mang hạt giống và cây lưu niên sang trồng, nhưng sau một mùa đông tuyết rơi dày đặc, cây lưu niên chết hàng loạt, chỉ còn sót lại một cây bưởi Diễn. Thất bại đó là cái giá phải trả cho nỗi lạc quan “mang nguyên cả vườn Việt” sang Đông Nam châu Âu. Từ đó, họ buộc phải học lại từ đầu: nghiên cứu khí hậu, thổ nhưỡng, ủ phân hữu cơ, chọn giống bản địa, rồi mới gài dần rau muống, mùng tơi, súp lơ, bí xanh, bí đỏ, dưa bở, dưa hấu, ngải cứu, hành, tỏi vào trong mùa vụ. Có những bữa ăn của gia đình được làm từ 100% nguyên liệu tự cung tự cấp – đó là tự chủ theo đúng nghĩa, chứ không phải trồng cho “vui cửa vui nhà”.
Từ vườn oliu đến mắm tôm, bún lá: một Việt Nam thu nhỏ trên đất Hy Lạp
Nếu chỉ trồng lê, táo, nho cho đẹp mắt, khu vườn 5.700m² ấy sẽ giống một trang trại châu Âu bình thường. Nhưng khi trong giàn nho có hẳn hai luống chỉ dành ủ rượu, trong vườn vẫn còn gần 50 gốc oliu cho mỗi năm gần 100 lít dầu ép để dùng và biếu hàng xóm, còn gian bếp thì luôn có nước mắm, mắm tôm, bún lá tự làm, câu chuyện trồng trọt đã vượt ra ngoài phạm vi nông nghiệp. Vợ chồng chị Quỳnh không dùng thuốc bảo vệ thực vật hay phân bón hóa học mà xây dựng cả hệ thống tưới tự động, vừa bảo vệ đất, vừa giữ được cảm giác “ăn đồ nhà trồng” theo nghĩa sạch nhất. Họ ủ nước mắm theo tỉ lệ 4kg cá tươi, 1kg muối thô và 1 quả dứa, ủ hai năm rồi lọc, phơi thêm 6 tháng – đó là một lời tuyên ngôn về kiên nhẫn và niềm tin vào bữa cơm Việt ngay giữa châu Âu.
Thú vị hơn, vườn nhà người Việt này là nơi kỹ sư cơ khí áp dụng chuyên môn để phục vụ bếp núc: vì lọc mắm thủ công mất hai ngày cho mỗi mẻ, chồng chị tự thiết kế máy ép, máy lọc để giảm sức lao động. Khi vợ chồng cùng nhau học làm mắm, làm bún, vừa thử vừa sai, họ đang tái tạo lại những tri thức ẩm thực vốn dĩ thuộc về các làng nghề ven biển hay làng bún ở Việt Nam, nhưng bằng ngôn ngữ của đời sống di dân. Kết quả là giữa thảo nguyên Hy Lạp, bữa ăn gia đình vẫn có bún đậu, bún lá chấm gạch cua, bún ốc nguội, chả cá. Vườn rau và nhà bếp trở thành hệ sinh thái khép kín: trồng – chế biến – ăn – nhớ – kể lại. Đó là một Việt Nam thu nhỏ, tồn tại bằng mùi nước mắm, vị rau muống luộc và âm thanh giòn tan của miếng đậu rán.
9X Đà Nẵng trồng rau ngoài Mỹ: 200m² rau Việt trên đất Missouri
Nếu câu chuyện Hy Lạp gói trong khung “nghỉ hưu sớm”, thì ở bang Missouri, Mỹ, chị Trinh Nguyen, 31 tuổi, quê Đà Nẵng, lại làm vườn giữa lịch làm việc của một người sáng tạo nội dung số và vlogger. Trên khu đất rộng khoảng 10.000m², chị dành 100m² làm khu vườn chính và thêm 100m² bố trí các bồn trồng rải rác quanh nhà để cây cối, hoa cỏ đan xen không gian sống. Từ một khoảng đất trống, chị lập nên một vườn rau Việt ở nước ngoài với hơn chục bồn trồng, đủ rau muống, mồng tơi, tần ô, đậu bắp, các loại rau thơm, củ dền, củ cải, cà chua, cà rốt, dưa chuột, dưa hấu, dưa gang cùng những giống ớt quen bữa cơm Việt.
Động lực của chị rất rõ: “Sống xa quê, mình cũng xem khu vườn như một góc nhỏ để tìm lại cảm giác thân thuộc và vơi bớt nỗi nhớ nhà”. Đó là câu nói tóm gọn trải nghiệm của hàng trăm nghìn người Việt đang trồng rau ngoài Mỹ, châu Âu, Úc: mỗi luống rau là một phần ký ức. Khu vườn ở Missouri không chỉ cung cấp thực phẩm cho gia đình, mà những loại rau Việt ấy còn giữ lại hương vị quê nhà trong bữa cơm nơi đất khách. Khi mùa hè ấm áp, rau muống, mồng tơi, tần ô, đậu bắp, rau thơm sinh trưởng mạnh, sản lượng đến mức gia đình ăn không hết, chị hái đem biếu người thân, bạn bè, hàng xóm, hoặc cho đàn ngỗng ăn. Vườn rau trở thành mạng lưới chia sẻ nhỏ, kết nối chị với cộng đồng quanh mình – một cách rất Việt Nam để làm quen và gắn bó với người bản địa.
Đất cứng, mùa đông dài và lựa chọn biến làm vườn thành lối sống
Hai câu chuyện Hy Lạp và Missouri có một điểm chung: vườn nhà người Việt trên đất khách nào cũng phải trả giá bằng mồ hôi, thất bại và rất nhiều lần bắt đầu lại. Ở Missouri, thử thách lớn nhất là nền đất tự nhiên rất cứng, việc đào xới, cải tạo đất vô cùng vất vả, trong khi mùa đông kéo dài từ tháng 11 đến cuối tháng 4, lạnh đến mức gần như không thể trồng cây ngoài trời. Vợ chồng chị Trinh phải tự đóng bồn gỗ, mua đất tơi xốp đổ vào để chủ động trồng trọt. Ở Hy Lạp, một mùa đông tuyết rơi đủ để xoá sạch hầu hết cây lưu niên mang từ Hà Nội sang. Những bất lợi đó cho thấy trồng rau ngoài Mỹ hay châu Âu không phải bản sao dễ dàng của vườn quê Việt, mà là quá trình “dịch” một nền nông nghiệp sang khí hậu, thổ nhưỡng mới.
Nhưng chính trong bối cảnh khó đó, làm vườn dần trở thành phong cách sống và điểm tựa văn hóa cho gia đình. Với chị Trinh, khu vườn không đơn thuần là nơi trồng, thu hoạch; sau những giờ quay phim, dựng clip, chăm con, vườn là chỗ chị tìm sự thư thái, vơi bớt nỗi nhớ quê và tận hưởng khoảng bình yên giữa cuộc sống nhập cư. Với vợ chồng chị Quỳnh, không được đi làm thuê, họ chọn cầm cuốc, cầm kéo tỉa, lắp hệ thống tưới, ủ mắm, ủ rượu, làm bún – biến từng ngày trong khu vườn 5.700m² thành một dạng “công việc” gắn liền với gia đình và quê nhà. Những dự án vườn rau Việt ở nước ngoài như thế nhắc chúng ta rằng tự cung cấp rau quả không chỉ là câu chuyện kinh tế hay sức khỏe; nó là cách người Việt giữ một mảnh quê hương sống động trong tay mình, dù đứng trên bất kỳ mảnh đất nào.
