Từ Met Gala đến triển lãm hủy: một cột mốc trách nhiệm mới
Việc nhà thiết kế John Galliano rút lui khỏi Met Gala và triển lãm hồi cố tại Viện Trang phục của Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan sau làn sóng phản đối vì các phát ngôn bài Do Thái và phân biệt chủng tộc trong quá khứ, cùng quyết định hủy bỏ triển lãm tám tháng “John Galliano: Horizons” vốn dự kiến khai mạc vào ngày thứ Hai đầu tiên của tháng Năm bên cạnh Met Gala, đã trở thành một ví dụ điển hình cho cách các thiết chế thời trang cao cấp ngày nay buộc phải đối mặt với câu hỏi về trách nhiệm đạo đức, sự chuộc lỗi và việc công nhận di sản sáng tạo của những nhà thiết kế gây tranh cãi, trong bối cảnh xã hội ngày càng nhạy cảm với lời nói và hành vi phân biệt đối xử.
Điểm then chốt ở đây không phải là một Met Gala 2027 hủy bỏ toàn bộ chương trình – sự kiện vẫn diễn ra nhưng “sẽ không tiếp tục như kế hoạch ban đầu” và phải thay đổi triển lãm chủ đạo cùng dress code liên quan đến John Galliano. Câu chuyện là việc một biểu tượng của “quyền lực mềm” trong thời trang chấp nhận quay xe khi nhận ra rằng, ở thời điểm hiện tại, vinh danh một nhà thiết kế từng hét lên “tôi yêu Hitler” trong cơn say và xúc phạm khách Do Thái lẫn người châu Á không còn là chuyện có thể tách rời khỏi bối cảnh chính trị – xã hội đang căng thẳng về làn sóng bài Do Thái toàn cầu. Thời trang xa xỉ không còn sống trong bong bóng thẩm mỹ, mà bị buộc phải tính sổ với quá khứ của chính những nhân vật mà mình tôn vinh.
John Galliano Met Gala: khi lời xin lỗi không đủ để có một retrospective
Quyết định rút lui khỏi John Galliano Met Gala không đến một cách bất ngờ, mà là kết quả của áp lực chính trị, xã hội và đạo đức tích tụ nhiều tháng. Sau khi thông tin ông sẽ là tâm điểm triển lãm mùa xuân 2027 được công bố, hàng loạt lãnh đạo chính trị và cộng đồng dân sự đã lên tiếng về các phát ngôn bài Do Thái và phân biệt chủng tộc năm 2011, từng khiến ông bị sa thải khỏi vị trí giám đốc sáng tạo của một nhà mốt lớn và bị tòa án Pháp kết tội hành vi bài Do Thái.
Trong tuyên bố chung với bảo tàng, Galliano khẳng định ông “hoàn toàn chịu trách nhiệm” cho nỗi đau đã gây ra, đặc biệt với cộng đồng Do Thái và châu Á, đồng thời nhấn mạnh rằng chuộc lỗi không thể đạt được thông qua một triển lãm hay một cử chỉ công khai đơn lẻ, mà là trách nhiệm kéo dài, thể hiện qua việc lắng nghe, học hỏi và hành xử theo thời gian. Đây là lời nhắc thẳng thắn rằng một retrospective tại Met – vốn được xem như sự chứng thực tối thượng cho di sản một nhà thiết kế – là dạng công nhận mà xã hội ngày nay chưa sẵn sàng dành lại cho một nhân vật vẫn gắn liền với hình ảnh hét lên về Hitler trong quán bar, bất kể ông đã có hành trình cai nghiện, hợp tác với cộng đồng Do Thái và làm việc tại một nhà mốt khác trong suốt một thập niên sau đó.
Triển lãm thời trang hủy và sức nặng của bối cảnh Holocaust
Nếu chỉ xem đây là một triển lãm thời trang hủy vì mạng xã hội phẫn nộ, chúng ta sẽ bỏ qua chi tiết cho thấy hệ thống đã học được gì từ lịch sử. “John Galliano: Horizons” được lên kế hoạch kéo dài tám tháng, khai mạc đúng thứ Hai đầu tiên của tháng Năm – ngày mở màn truyền thống của Met Gala – trùng với đêm bắt đầu Yom HaShoah, Ngày Tưởng niệm Holocaust. Sự trùng hợp này, trong thời kỳ làn sóng bài Do Thái liên quan đến xung đột Trung Đông đang gia tăng, khiến nhiều lãnh đạo Do Thái nhận định việc tôn vinh một người từng có phát ngôn ca ngợi Hitler vào đúng dịp tưởng niệm là lựa chọn gây tổn thương, dù bản thân ý tưởng triển lãm không xấu.
Theo bảo tàng, mục tiêu ban đầu của triển lãm là “xem xét cách thành tựu nghệ thuật nên được hiểu cùng với trách nhiệm đạo đức” – một tham vọng đáng khen. Nhưng khi các nhà hảo tâm chính của bảo tàng dọa rút tài trợ nếu kế hoạch vẫn được triển khai, và phản ứng công chúng trở nên gay gắt, câu hỏi không còn là liệu thời trang có thể mở đối thoại về chuộc lỗi, mà là Met có thể giữ vai trò ấy mà không làm tổn thương chính các cộng đồng nạn nhân hay không. Trong bối cảnh Yom HaShoah, câu trả lời rõ ràng là không. Kết quả: triển lãm bị hủy, Met Gala 2027 hủy bỏ chủ đề xoay quanh Galliano và một chương mới phải được viết cho mùa triển lãm xuân của Viện Trang phục.
Chân dung một nhà thiết kế gây tranh cãi và bài toán di sản
Tranh cãi nhà thiết kế John Galliano không chỉ nằm ở một đoạn video, mà ở cách ngành thời trang xử lý thiên tài khi họ trượt dài về đạo đức. Không ai phủ nhận ông là một trong những nhà thiết kế ảnh hưởng nhất thời đại của mình, với những bộ sưu tập couture được nhớ đến như những khoảnh khắc đỉnh cao của trí tưởng tượng. Việc lên lịch một retrospective ở Met – vốn thường là lời khẳng định cuối cùng cho vị thế lịch sử – mang ý nghĩa như tấm vé trở lại chính thống sau cú ngã năm 2011. Hủy bỏ nó đồng nghĩa với việc ngành vẫn chưa thống nhất về việc bao giờ, và bằng cách nào, một người mang di sản phát ngôn bài Do Thái được coi là đã “chuộc lỗi đủ”.
Suốt 15 năm qua, Galliano nỗ lực xây dựng hồ sơ chuộc lỗi: cai nghiện rượu, làm việc với cộng đồng Do Thái, rồi trở lại với vai trò giám đốc sáng tạo tại một nhà mốt khác từ 2014 đến 2024. Nhưng thời trang không còn là thế giới nơi thiên tài được miễn trừ vì tác phẩm của họ. Việc các thiết chế tầm cỡ Met chấp nhận gác lại retrospective cho thấy một chuẩn mực mới: tài năng có thể được thừa nhận, nhưng vinh danh không thể tách khỏi câu hỏi ai đã bị tổn thương để những hình ảnh lộng lẫy đó tồn tại. Di sản sáng tạo giờ phải đi cùng di sản đạo đức, và các bảo tàng, tuần lễ thời trang hay gala đỏ phải sẵn sàng chịu trách nhiệm về việc họ chọn ai để kể câu chuyện lịch sử.
Tương lai Met Gala và bài học cho các thiết chế thời trang
Điều đáng chú ý là Met Gala không bị hủy; chỉ có Met Gala 2027 hủy bỏ kế hoạch gắn với John Galliano và triển lãm kèm theo. Bảo tàng khẳng định sẽ thông báo triển lãm mới cho Viện Trang phục và chi tiết Met Gala vào thời điểm khác. Khoảng trống này mở ra cơ hội để ngành tự hỏi: nếu một retrospective dành cho nhà thiết kế gây tranh cãi không còn phù hợp, vậy ai và câu chuyện nào nên chiếm vị trí trung tâm? Thời trang có thể chuyển trọng tâm từ tôn vinh cá nhân thiên tài sang những chủ đề rộng hơn về cộng đồng, bền vững, hay chính lịch sử các nhóm từng bị loại trừ khỏi dòng chính.
Quyết định của Met gửi đi thông điệp rõ ràng: thiết chế văn hóa không chỉ là sân khấu cho các nhà thiết kế, mà còn là không gian đạo đức. Việc chấp nhận hủy một triển lãm thời trang hủy trong bối cảnh áp lực tài chính và danh tiếng cho thấy những tổ chức này nhận ra cái giá phải trả nếu phớt lờ cảm xúc của cộng đồng bị tổn thương. Trong tương lai, bất cứ nhà thiết kế nào bước lên thảm đỏ Met Gala đều sẽ được nhìn không chỉ qua lăng kính thẩm mỹ, mà qua hồ sơ trách nhiệm của họ. Đó là bước tiến cần thiết nếu thời trang muốn tiếp tục được coi là nghệ thuật – và là ngành xứng đáng có tiếng nói trong những cuộc đối thoại lớn hơn của xã hội.
