Từ soi từng lô hàng đến đánh giá cả quá trình tuân thủ
Quản lý tuân thủ hải quan là cách đánh giá quá trình chấp hành pháp luật của doanh nghiệp để xác định mức độ kiểm tra, giám sát phù hợp, thay vì chỉ xem xét rủi ro của từng lô hàng. Ngành Hải quan đang kết hợp cách tiếp cận này với quản lý rủi ro và khai thác dữ liệu số, hướng nguồn lực vào đối tượng nguy cơ cao, đồng thời giảm thời gian thông quan và chi phí cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Đây là bước chuyển đáng chú ý bởi kiểm tra diện rộng và dựa nhiều vào kinh nghiệm từng có thể khiến doanh nghiệp chấp hành tốt vẫn mất thêm thời gian, công sức và chi phí. Phân biệt doanh nghiệp theo mức độ tuân thủ giúp cơ quan quản lý quyết định ai cần được kiểm tra kỹ hơn, thay vì áp dụng cùng mức độ kiểm soát cho tất cả.
Cách làm mới không đồng nghĩa với nới lỏng kiểm soát. Quản lý rủi ro vẫn nhận diện nguy cơ ở từng lô hàng; dữ liệu về lịch sử và hành vi tuân thủ bổ sung bức tranh dài hạn về doanh nghiệp. Khi hai lớp đánh giá được phối hợp, cơ quan hải quan có cơ sở tốt hơn để giảm can thiệp với đơn vị chấp hành ổn định và tập trung vào dấu hiệu bất thường.
Giảm kiểm tra có thể đem lại lợi ích trực tiếp cho doanh nghiệp
Doanh nghiệp chấp hành tốt có thể được xem xét ưu tiên thủ tục hải quan, miễn hoặc giảm mức độ kiểm tra thực tế hàng hóa và kiểm tra sau thông quan theo quy định. Lợi ích không chỉ nằm ở việc ít bị kiểm tra hơn: xử lý nhanh hơn có thể giảm thời gian chờ, chi phí lưu kho, lưu bãi và nhân công kiểm hóa, đồng thời giảm gánh nặng hành chính. Đây là thay đổi có ý nghĩa với hoạt động xuất nhập khẩu, nơi chậm trễ ở khâu thông quan có thể kéo theo nhiều công việc phát sinh.
Số liệu phân luồng cho thấy xu hướng dịch chuyển: tỷ lệ tờ khai luồng Xanh tăng 4,97%, còn luồng Vàng giảm 4,27% và luồng Đỏ giảm 0,71% so với cùng kỳ năm trước. Các con số này không tự chứng minh rằng mọi doanh nghiệp đều được thông quan nhanh hơn; nhưng chúng cho thấy phân luồng có thể giảm mức kiểm tra khi hệ thống đánh giá phù hợp, trong khi yêu cầu kiểm soát rủi ro vẫn được duy trì.
Chương trình khuyến khích, hỗ trợ tự nguyện tuân thủ đã thu hút 397 doanh nghiệp; 355 doanh nghiệp duy trì mức độ tuân thủ và 13 doanh nghiệp được nâng mức. Việc vừa theo dõi hành vi vừa hỗ trợ doanh nghiệp cải thiện tuân thủ là hướng đi hợp lý hơn so với chỉ xử lý sai phạm sau khi phát hiện.
Bốn thủ tục chuyển từ giấy tờ sang dữ liệu sẵn có
Ngày 19/10/2026, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi ký Quyết định số 3007/QĐ-BTC, công bố việc tái cấu trúc thủ tục hành chính dựa trên dữ liệu trong lĩnh vực hải quan. Quyết định áp dụng với bốn thủ tục: cung ứng xăng dầu xuất khẩu, tái xuất cho máy bay; thi cấp chứng chỉ nghiệp vụ khai hải quan; miễn thuế cho tài sản di chuyển vượt định mức của một số cơ quan, tổ chức; và thủ tục điện tử cho tàu biển tiếp tục đến cảng khác sau khi nhập cảnh tại một cảng Việt Nam.
Điểm đáng giá là một số giấy tờ được thay bằng thông tin có thể khai thác từ cơ sở dữ liệu nhà nước. Thông tin đăng ký doanh nghiệp lấy từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp; bằng tốt nghiệp phục vụ kỳ thi chứng chỉ khai hải quan được đối chiếu qua dữ liệu giáo dục và đào tạo; dữ liệu dân cư thay cho căn cước công dân; còn giấy đăng ký tàu biển được khai thác từ cơ sở dữ liệu điện tử về tàu biển. Theo đó, người dự thi không phải nộp bản chụp bằng tốt nghiệp nếu cơ quan quản lý tra cứu, xác minh được thông tin.
Đây là cải cách thực chất hơn việc chỉ bỏ một biểu mẫu nhưng vẫn buộc người dân, doanh nghiệp tự chứng minh những thông tin Nhà nước đã lưu trữ. Khi các hệ thống kết nối và dữ liệu được đối chiếu hiệu quả, khâu chuẩn bị hồ sơ nhẹ hơn, quy trình xử lý có thể chuẩn hóa và thời gian, chi phí làm thủ tục giảm.
Tạo thuận lợi phải đi cùng kiểm soát có trọng điểm
Hướng đi này chỉ phát huy tác dụng nếu dữ liệu đủ chính xác, được cập nhật và có thể chia sẻ giữa các hệ thống. Nếu dữ liệu thiếu hoặc không khớp, doanh nghiệp vẫn có thể bị yêu cầu bổ sung giấy tờ, còn cơ quan hải quan khó phân biệt sai sót với hành vi đáng ngờ. Vì vậy, giảm kiểm tra không nên là mục tiêu đứng riêng; trọng tâm phải là dùng thông tin để kiểm tra đúng nơi, đúng mức và có khả năng giải thích quyết định phân luồng.
Thời gian tới, ngành Hải quan định hướng chuẩn hóa, tích hợp dữ liệu, nâng năng lực phân tích và cảnh báo rủi ro, đồng thời từng bước tự động hóa việc quản lý hồ sơ, đánh giá tuân thủ và xác định trọng điểm. Cục Hải quan cùng các đơn vị liên quan có trách nhiệm tổ chức thực hiện các thủ tục đã tái cấu trúc và công bố chúng trên các cổng thông tin theo quy định.
Kết luận, dữ liệu số chỉ tạo thuận lợi khi được dùng cùng lịch sử tuân thủ để phân bổ kiểm tra hợp lý. Doanh nghiệp làm đúng cần được hưởng thủ tục gọn và thời gian thông quan ngắn hơn; đối tượng nguy cơ cao vẫn phải chịu giám sát phù hợp. Đó là sự cân bằng cần thiết để cải cách vừa giảm chi phí cho hoạt động kinh doanh, vừa giữ năng lực kiểm soát của hải quan.
