Từ chữ ký số đến hồ sơ xuyên biên giới
Công nhận chữ ký số giữa hai nước là cơ chế để chữ ký điện tử được xác thực tại một quốc gia có thể được chấp nhận tại quốc gia còn lại, dựa trên tiêu chuẩn và tổ chức chứng thực mà hai bên cùng tin cậy. Đây là hướng đi có thể giúp doanh nghiệp bớt phụ thuộc vào hồ sơ giấy khi làm thủ tục xuyên biên giới. Ngày 26/10 tại Hà Nội, Trung tâm Chứng thực điện tử quốc gia (NEAC) thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ làm việc với Trung tâm Internet quốc gia Lào (LANIC), trao đổi về nghiên cứu cơ chế công nhận lẫn nhau và khả năng thí điểm trước tiên trong hải quan, xuất nhập khẩu hàng hóa. Hai bên hướng tới số hóa chứng từ, đơn giản hóa thủ tục và tạo thuận lợi cho giao dịch điện tử xuyên biên giới. Tuy nhiên, nội dung được bàn là phương án nghiên cứu và khả năng thí điểm, không phải thông báo rằng cơ chế đã được triển khai rộng rãi.
Lợi ích thiết thực nằm ở việc bớt giấy tờ
Nếu được thiết kế và áp dụng hiệu quả, công nhận chéo có thể giúp doanh nghiệp dùng chữ ký số để ký hoặc xác thực chứng từ xuất nhập khẩu mà không phải làm lại toàn bộ quy trình chỉ vì hồ sơ đi qua biên giới. Với cơ quan xử lý, hồ sơ điện tử được xác thực rõ ràng có thể góp phần giảm thao tác thủ công và rút ngắn những khâu phụ thuộc vào giấy tờ. Đó là lý do hải quan điện tử và thương mại hàng hóa là điểm khởi đầu hợp lý: lợi ích có thể chạm trực tiếp tới doanh nghiệp làm thủ tục thường xuyên. Nhưng chữ ký số được một bên chấp nhận không tự động đồng nghĩa mọi chứng từ đều được thông qua. Quy trình nghiệp vụ, yêu cầu pháp lý và khả năng kiểm tra chứng thư vẫn phải tương thích. Giá trị của kế hoạch vì vậy không nằm ở việc tuyên bố kết nối, mà ở chỗ giảm được bao nhiêu bước mà vẫn giữ được tính xác thực và trách nhiệm pháp lý.
Danh sách tin cậy và nền tảng pháp lý là điều kiện then chốt
NEAC giới thiệu mô hình Danh sách tin cậy chung, trong đó mỗi nước công bố các tổ chức cung cấp dịch vụ chứng thực chữ ký số đáp ứng yêu cầu. Đây có thể là nền tảng để hai bên xác minh nhà cung cấp và nghiên cứu cách chấp nhận chữ ký, trong khi vẫn giữ hạ tầng kỹ thuật độc lập và tuân thủ pháp luật riêng. Mô hình mở cũng có thể tạo tiền đề kết nối với các nước ASEAN, thay vì giới hạn ở một thỏa thuận song phương. Phần khó không chỉ là kỹ thuật. LANIC chia sẻ việc nâng cấp hạ tầng, phát triển dịch vụ tin cậy và kế hoạch sửa đổi Luật Chữ ký điện tử. Hai bên còn trao đổi kinh nghiệm về chính sách và tiêu chuẩn; NEAC sẵn sàng hỗ trợ rà soát điều kiện kỹ thuật, còn Lào đề nghị hỗ trợ đào tạo nhân lực. Những việc này quyết định chữ ký được xác thực có đủ căn cứ pháp lý để dùng trong giao dịch thực tế hay không.
Cơ hội rõ, nhưng tiến độ còn phụ thuộc bước chuẩn bị
Quy mô sử dụng trong nước cho thấy Việt Nam có kinh nghiệm đáng kể để chia sẻ: đến ngày 15/10/2026, cả nước đã cấp khoảng 36,16 triệu chứng thư chữ ký số, với tỷ lệ phổ cập đạt 52,26% dân số trưởng thành. Con số này không bảo đảm cơ chế công nhận chéo sẽ sớm vận hành, nhưng cho thấy hợp tác có thể dựa trên một nền tảng triển khai đã hình thành, thay vì bắt đầu từ con số không. Bước tiếp theo là NEAC và LANIC rà soát thỏa thuận hợp tác ký năm 2022, lập nhóm công tác chung để xây dựng kế hoạch và chuẩn bị thỏa thuận giai đoạn tiếp theo, dự kiến ký năm 2027. Do đó, doanh nghiệp chưa nên mặc định chữ ký số hiện tại đã được chấp nhận tại nước bên kia. Kết luận thực tế là triển vọng giảm giấy tờ đáng quan tâm, nhưng chỉ khi thí điểm, quy tắc pháp lý và quy trình hải quan được cụ thể hóa thì lợi ích mới trở thành thay đổi có thể sử dụng.
