Quan hệ Nhật Bản – Việt Nam bước vào giai đoạn AI và bán dẫn
Hợp tác Nhật Bản Việt Nam trong trí tuệ nhân tạo, phát triển chip bán dẫn và chuyển đổi số là giai đoạn mới của quan hệ song phương, trong đó JICA đóng vai trò chất xúc tác bằng các gói hỗ trợ chiến lược, tập trung đồng thời vào an ninh kinh tế, phát triển công nghệ lõi và đào tạo nguồn nhân lực để xây dựng nền tảng tăng trưởng dài hạn cho Việt Nam. Ở cấp chính phủ, trong các cuộc làm việc tại Tokyo ngày 2/10, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đã đề xuất với Bộ trưởng Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản Seki Yoshihiro ba nhóm hợp tác: đào tạo nhân lực công nghệ chiến lược, đầu tư cho Trường Đại học Việt Nhật và hoàn thiện cơ chế, mở rộng Chương trình Nexus. Điểm chung của những sáng kiến này là nhìn nhận khoa học, công nghệ như một trụ cột mới của hợp tác song phương, thay vì chỉ là phần phụ cho thương mại và đầu tư truyền thống. Sau 53 năm thiết lập quan hệ ngoại giao, hai nước đang chủ động chọn AI, bán dẫn và chuyển đổi xanh làm nền tảng cho năng lực cạnh tranh tương lai.
JICA và bốn trụ cột: an ninh kinh tế, AI, bán dẫn, chuyển đổi xanh
Điểm đáng chú ý nhất trong hợp tác Nhật Bản Việt Nam hiện nay là gói hỗ trợ mới mà JICA công bố, tập trung vào bốn trụ cột chiến lược: an ninh kinh tế, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ bán dẫn và chuyển đổi xanh. Đây không phải gói viện trợ rời rạc, mà là một thiết kế chính sách có chủ ý nhằm giúp Việt Nam thoát khỏi mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ và vốn FDI, chuyển sang dựa vào tri thức, công nghệ và hạ tầng số. Theo lãnh đạo JICA tại Việt Nam, trụ cột khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đặt trọng tâm vào tư vấn chính sách, phát triển cơ sở hạ tầng nghiên cứu, gắn kết nhà nước – doanh nghiệp – trường đại học, cùng mạng lưới hơn 20 trường và viện nghiên cứu như Đại học Cần Thơ, Đại học Bách khoa Hà Nội, Khu Công nghệ cao Hòa Lạc hay Trung tâm Vũ trụ Việt Nam. Một câu nói đáng nhớ trong họp báo ngày 7/10 là việc JICA khẳng định sẽ “tập trung hỗ trợ các lĩnh vực chiến lược như công nghệ vũ trụ, bán dẫn, AI và DX”, coi con người là trái tim của chuyển đổi. Đây là tín hiệu cho thấy AI và bán dẫn sẽ được đối xử như hạ tầng thiết yếu, chứ không phải dự án thử nghiệm.
Mini Fab Lab và chuỗi đào tạo bán dẫn: cơ hội thật cho nhà nghiên cứu, sinh viên
Nếu gói hỗ trợ JICA là phần “chiến lược”, thì đề xuất xây dựng trung tâm nghiên cứu và sản xuất chip quy mô thử nghiệm (Mini Fab Lab) tại Trường Đại học Việt Nhật chính là nơi chiến lược chạm đất. Mục tiêu của Mini Fab Lab là giải quyết nút thắt lớn nhất trong đào tạo và nghiên cứu bán dẫn: thiếu môi trường thực hành, nghiên cứu, sản xuất thử chip ngay tại trường đại học. Khi sinh viên, nghiên cứu sinh có thể tiếp cận dây chuyền thử nghiệm, họ không chỉ “học thuộc” kiến thức, mà được tham gia thiết kế, chế tạo, kiểm thử chip – đúng những kỹ năng mà thị trường toàn cầu đang khát. Việt Nam tuyên bố sẵn sàng bố trí vốn đối ứng để cùng Nhật Bản đầu tư trung tâm này, cho thấy quyết tâm không đứng ngoài cuộc chơi phát triển chip bán dẫn. Phía Nhật Bản đề nghị các đơn vị chuyên môn hai nước tiếp tục trao đổi về mô hình, điều kiện và phương án triển khai, trong khi Việt Nam cam kết đẩy nhanh thủ tục hành chính. Với các doanh nghiệp công nghệ, Mini Fab Lab mở ra khả năng thử nghiệm sản phẩm, hợp tác R&D ngay trong nước thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào đối tác nước ngoài.
AI tiếng Việt, hạ tầng số và khoản vay chương trình mới cho DX
Song song với phát triển chip, hai bên đang nói đến một tham vọng khác: xây dựng AI tiếng Việt và hạ tầng số chiến lược. Một trong những định hướng được nêu rõ là phát triển các mô hình AI phản ánh ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam, trong đó có AI tiếng Việt và các mô hình nền tảng chuyên ngành. Điều này đủ sức thay đổi cách người dùng Việt Nam tiếp cận dịch vụ số, từ hành chính công, y tế, giáo dục đến tài chính. Không thể nói tới AI mà bỏ qua hạ tầng số: hai bên đã trao đổi về khả năng hợp tác phát triển mạng 5G, mạng truy nhập vô tuyến mở (Open RAN) và trung tâm dữ liệu – những cấu phần then chốt để chuyển đổi số Việt Nam có nền tảng độc lập, linh hoạt hơn. Trên mặt tài chính, lãnh đạo JICA cho biết cơ quan này đang trao đổi với Chính phủ Việt Nam về khả năng cung cấp một khoản vay chương trình mới dành riêng cho AI và chuyển đổi số. Nếu khoản vay này thành hiện thực, doanh nghiệp và cơ quan nhà nước sẽ có nguồn lực để đầu tư bài bản vào DX, thay vì dự án manh mún, ngắn hạn.
Tác động đến người dân và bước đi tiếp theo
Câu hỏi quan trọng là: những hợp tác chiến lược này có ý nghĩa gì với người dân? Thực tế, nhiều dự án do JICA hỗ trợ đã cho thấy công nghệ không chỉ dành cho phòng thí nghiệm. Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá sau khi được khánh thành vào tháng 8/2025 đã vận hành ổn định, đồng thời trở thành cơ sở giáo dục thực tiễn thu hút các đoàn học sinh, sinh viên hai nước đến tham quan học tập. Các dự án phát triển cơ sở hạ tầng thích ứng biến đổi khí hậu và phát triển nông thôn có khả năng chống chịu thiên tai đang xây dựng hệ thống đường giao thông, thủy lợi, cấp nước, kè sông tại nhiều tỉnh miền núi và trung du phía Bắc – trực tiếp cải thiện đời sống và an toàn của người dân. Trong mảng chuyển đổi số, JICA đã tài trợ dự án tăng cường năng lực chuyển đổi số trong giao thông công cộng tại Hà Nội, và dự án hệ thống cảnh báo sớm sạt lở đất dựa trên cộng đồng số hóa tại miền Trung dự kiến khởi động tháng 11/2026. Về phía hợp tác số với Nhật Bản, nội dung và lộ trình triển khai các chương trình liên quan đến AI, bán dẫn, hạ tầng số sẽ tiếp tục được trao đổi tại phiên họp Nhóm công tác chung trong khuôn khổ Tuần lễ Số tại Hạ Long vào đầu tháng 11/2026. Cộng với việc JICA đang triển khai hàng chục dự án vốn vay ODA, đầu tư tài chính tư nhân, hợp tác kỹ thuật và viện trợ không hoàn lại, có thể kỳ vọng rằng AI, bán dẫn và chuyển đổi số sẽ ngày càng hiện diện trong những dịch vụ mà người dân sử dụng hằng ngày, từ giao thông, môi trường đến cảnh báo thiên tai.
