Mất kết nối VMS là vấn đề quản lý, không chỉ là sự cố kỹ thuật
Tàu cá mất kết nối VMS là tình trạng thiết bị giám sát hành trình trên tàu ngừng truyền dữ liệu, khiến cơ quan chức năng không theo dõi được vị trí và hoạt động của tàu qua hệ thống. Vì vậy, mỗi trường hợp cần được xác minh và xử lý đúng quy định, thay vì mặc nhiên xem là trục trặc vô hại. Cà Mau có đội tàu hơn 5.170 chiếc vào cuối năm 2025; địa phương có bờ biển dài 310 km, giáp các ngư trường Thái Lan, Malaysia và Indonesia. Trong bối cảnh ấy, khoảng trống dữ liệu không chỉ làm suy yếu giám sát hành trình mà còn khiến việc phát hiện vi phạm khai thác IUU khó hơn. Điểm đáng chú ý trong hai địa phương là cách tiếp cận khác nhau: tại Cà Mau, thanh tra đã chuyển hơn 5.100 vụ việc sang Bộ Công an xem xét, điều tra; còn thông tin về An Giang nhấn mạnh nhu cầu xử lý tồn đọng và hướng dẫn nghiệp vụ.
Cà Mau: sai sót xử lý hồ sơ đã chuyển thành vấn đề trách nhiệm
Kết luận thanh tra cho biết công tác chống khai thác IUU tại Cà Mau còn hạn chế, thiếu sót và vi phạm. Trong 5.107 trường hợp mất kết nối VMS thuộc thời kỳ thanh tra, tàu không báo cáo trong 10 ngày, cơ quan có thẩm quyền không kiểm tra, xác minh hoặc xử lý; thời hiệu xử phạt hành chính đã hết. Thanh tra Chính phủ chuyển thông tin sang Bộ Công an để xem xét, điều tra và xử lý theo quy định, liên quan đến việc ban hành bốn văn bản có nội dung thiếu căn cứ, không phù hợp quy định. Đây không còn là khâu nhắc nhở chủ tàu đơn thuần: trọng tâm là làm rõ trách nhiệm của cơ quan và cá nhân trong việc để hồ sơ quá hạn hoặc khép hồ sơ không đúng. Kết luận cũng nêu nguy cơ thất thu hơn 127 tỷ đồng tiền phạt, cho thấy xử lý chậm có thể gây thiệt hại cho ngân sách và làm giảm sức răn đe.
Bước tiếp theo được nêu là yêu cầu các cơ quan liên quan xác định tính chất, mức độ và trách nhiệm cụ thể để xử lý nghiêm theo pháp luật. UBND tỉnh Cà Mau cũng chỉ đạo rà soát các quyết định xử phạt, trong đó có 1.069 hồ sơ lập chưa đúng hoặc chưa đầy đủ cần được xem xét, xử lý theo quy định. Việc chuyển điều tra vì thế phải được phân biệt với hoạt động quản lý thường kỳ: đây là bước xem xét dấu hiệu sai phạm trong xử lý công vụ, không phải kết luận rằng mọi chủ tàu trong danh sách đều có tội.
An Giang: xử lý tồn đọng và hướng dẫn sử dụng eCDT
Ở An Giang, vấn đề được nêu là còn hơn 500 trường hợp tàu cá mất kết nối VMS cần xử lý; địa phương đồng thời tổ chức hướng dẫn sử dụng hệ thống eCDT. Đây là hướng tiếp cận có phần thực hành rõ hơn: vừa giải quyết các trường hợp tồn đọng, vừa giúp người làm nghề sử dụng công cụ điện tử phục vụ khai báo và quản lý. Dù vậy, hướng dẫn không thể thay thế việc xác minh từng vụ việc, còn xử lý hồ sơ không thể dừng ở việc ghi nhận tàu từng mất tín hiệu. Cần làm rõ nguyên nhân, thời gian mất kết nối và việc chủ tàu có thực hiện nghĩa vụ báo cáo hay không. So với Cà Mau, các thông tin được cung cấp về An Giang không nêu việc chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra; vì thế không nên đánh đồng hoạt động hướng dẫn nghiệp vụ với điều tra trách nhiệm.
VMS và eCDT phải nối thành một chuỗi giám sát
Thiết bị VMS ghi nhận, truyền dữ liệu hành trình; phần mềm liên thông giúp cơ quan quản lý theo dõi tàu, còn số hóa tàu có nguy cơ vi phạm hỗ trợ nhận diện trường hợp cần chú ý. Cà Mau đã lắp hệ thống VMS, sử dụng phần mềm liên thông để kiểm soát tàu cá và số hóa các tàu có nguy cơ vi phạm IUU. Nhưng thiết bị chỉ hữu ích khi dữ liệu mất tín hiệu được cảnh báo, đối chiếu và xử lý kịp thời. Mắt xích tiếp theo là truy xuất nguồn gốc thủy sản: Cà Mau có ba cảng cá được trang bị hệ thống xác minh nguồn gốc hải sản khai thác. Khi dữ liệu hành trình và hồ sơ nguồn gốc được kết nối, cơ quan chức năng có cơ sở kiểm tra đường đi của tàu và sản phẩm. eCDT có thể hỗ trợ số hóa quy trình, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào việc người dùng được hướng dẫn và dữ liệu được xử lý nhất quán.
Cách đối chiếu hai địa phương cho thấy cần phân định ba việc: quản lý dữ liệu để phát hiện mất kết nối, hướng dẫn để người dùng thực hiện đúng quy trình, và điều tra khi có căn cứ về sai phạm hoặc trách nhiệm cần làm rõ. Cà Mau đang đối diện yêu cầu giải trình về hàng nghìn hồ sơ quá hạn và việc xử lý của cơ quan chức năng; An Giang được nêu với hơn 500 trường hợp cần xử lý cùng hoạt động hướng dẫn eCDT. Kết luận hợp lý không phải chọn một trong hai cách, mà là làm đủ cả ba khâu và bảo đảm hồ sơ có thể kiểm chứng. VMS chỉ tạo ra tín hiệu; năng lực quản lý thể hiện ở việc cơ quan chức năng phản ứng ra sao, còn truy xuất nguồn gốc điện tử chỉ đáng tin khi dữ liệu được cập nhật và đối chiếu đến cùng.
