Điện mặt trời trên kênh thủy lợi: định nghĩa một mô hình hạ tầng đa giá trị
Điện mặt trời trên kênh thủy lợi là mô hình bố trí các tấm pin quang điện ngay trên hoặc dọc theo mặt kênh, tận dụng "không gian thứ hai" của công trình thủy lợi để đồng thời phát điện, giảm thất thoát nước và tránh chiếm dụng đất canh tác, qua đó tối ưu hóa hạ tầng nông thôn trong tiến trình chuyển dịch sang năng lượng xanh.Ở Hà Tĩnh, dự án trên đoạn đầu tuyến kênh Ngàn Trươi – Cẩm Trang tại xã Vũ Quang là công trình đầu tiên kiểu này được triển khai trong cả nước. Về bản chất, đây không chỉ là một dự án kỹ thuật, mà là thử nghiệm về tư duy phát triển: xem mỗi tuyến kênh thủy lợi như một tài sản năng lượng tiềm ẩn, chứ không chỉ là hạ tầng dẫn nước. Mô hình này đặt câu hỏi rất rõ ràng cho chính sách năng lượng nông thôn: chúng ta sẽ tiếp tục tìm đất mới, hay dám thiết kế lại hạ tầng hiện hữu cho mục tiêu xanh hóa?
Ngàn Trươi – Vũ Quang: khi năng lượng xanh gặp bài toán quản lý nước
Dự án điện mặt trời trên kênh thủy lợi Ngàn Trươi – Cẩm Trang được khởi công từ tháng 6/2025, lắp đặt trên diện tích khoảng 7.500 m², phủ dọc 564 m chiều dài kênh. Các tấm pin được bố trí với góc nghiêng 10 độ, phù hợp điều kiện bức xạ miền Trung để tối đa hóa sản lượng. Với công suất lắp đặt hơn 1.000 kWp, hệ thống được thiết kế sản xuất khoảng 1,26 triệu kWh mỗi năm và đấu nối vào lưới 35 kV thông qua trạm biến áp và đường dây hiện đại; sau gần một năm vận hành đã phát lên lưới quốc gia khoảng 500 MWh. Quan trọng hơn, mặt nước bên dưới tạo hiệu ứng làm mát tự nhiên, cải thiện hiệu suất và kéo dài tuổi thọ thiết bị, trong khi các dãy pin hoạt động như mái che, giúp hạn chế nước bốc hơi, hỗ trợ điều tiết nguồn nước cho sản xuất nông nghiệp.
Tối ưu hóa đất nông thôn: từ cánh đồng pin đến mặt kênh thủy lợi
Nếu An Hảo Solar Farm dưới chân Núi Cấm cho thấy năng lượng tái tạo có thể sống hòa với du lịch và sinh kế người dân thì điện mặt trời trên kênh thủy lợi đang đẩy logic tối ưu hóa đất nông thôn đi xa hơn. Tại An Hảo, Sao Mai Solar vận hành nhà máy công suất 210 MWp từ giai đoạn 2019–2020, với sản lượng lũy kế khoảng 2 tỷ kWh đến 2019–2025 và 165 triệu kWh chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026. Dự án này được phát triển trong một hệ sinh thái chung của năng lượng tái tạo, nông nghiệp công nghệ cao và du lịch xanh, giúp tài nguyên đất được khai thác hiệu quả hơn và tạo thêm việc làm cho cộng đồng địa phương. Trên kênh Ngàn Trươi, tư duy tương tự được áp dụng theo cách ít va chạm hơn: tận dụng không gian mặt kênh và phần đất bán ngập để giảm chi phí giải phóng mặt bằng, không ảnh hưởng diện tích canh tác hay sinh kế người dân.
Kinh tế tuần hoàn trên dòng kênh: giảm chi phí, giảm tác động môi trường
Điện mặt trời trên kênh thủy lợi là một biểu hiện khá rõ của kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực năng lượng: cùng một hạ tầng vừa cấp nước, vừa phát điện, vừa bảo vệ môi trường. Việc tận dụng kênh và phần đất bán ngập giúp các dự án hạn chế đáng kể chi phí giải phóng mặt bằng, tránh xung đột đất đai – vốn là điểm nghẽn thường thấy của điện mặt trời mặt đất. Đồng thời, mái che từ các tấm pin hỗ trợ giảm bốc hơi nước trong điều kiện nắng nóng kéo dài, nhất là ở những nơi như Hà Tĩnh, qua đó bảo vệ nguồn nước tưới cho nông nghiệp. Theo ông Lê Văn An, kết quả tích cực từ dự án thí điểm ở Vũ Quang là minh chứng cho tính khả thi cả về công nghệ lẫn hiệu quả kinh tế, tạo cơ sở để tiếp tục nghiên cứu và nhân rộng mô hình này trong thời gian tới.
Từ Hà Tĩnh đến những tuyến kênh khác: cơ hội năng lượng xanh cho nông thôn
Các khảo sát sơ bộ cho thấy riêng hệ thống các tuyến kênh thủy lợi trục chính ở Hà Tĩnh đã có thể phát triển điện mặt trời với tổng công suất khoảng 630 MW. Con số này mới là phần nổi của tảng băng, nếu nhớ rằng nhiều tỉnh khác cũng sở hữu hàng nghìn km kênh mương phục vụ tưới tiêu. Mô hình Ngàn Trươi gửi đi thông điệp rõ ràng: thay vì tiếp tục mở rộng điện mặt trời mặt đất và chấp nhận đánh đổi đất nông nghiệp, chúng ta có thể biến những công trình phục vụ sản xuất và dân sinh thành hạ tầng đa giá trị, nơi năng lượng sạch, tài nguyên nước và phát triển bền vững cùng song hành. Song song, tại An Giang, dự án điện mặt trời mới công suất 80 MW tại xã Núi Cấm, sử dụng hơn 135.000 tấm pin N-type i-TopCon và đấu nối vào hệ thống 110 kV của Sao Mai Solar, cho thấy nhu cầu mở rộng năng lượng xanh đang rất hiện hữu.
