Định nghĩa một nghịch lý mới: AI và sự giàu có cô đơn
Nghịch lý “AI khiến chúng ta giàu hơn nhưng cô đơn hơn” mô tả một tương lai nơi trí tuệ nhân tạo tạo ra của cải khổng lồ, tăng năng suất và chất lượng cuộc sống vật chất, nhưng đồng thời làm suy yếu kết nối người – người, thay thế tương tác xã hội bằng tương tác với máy móc, đặt sức khỏe tâm thần và ý nghĩa đời sống trước một thách thức mới trong thời đại công nghệ ảnh hưởng xã hội sâu rộng. Trong bức thư gửi nhân viên nhân dịp sinh nhật 22 năm của VNG, Chủ tịch Lê Hồng Minh đã nói thẳng: “AI có thể khiến chúng ta giàu có hơn nhưng cũng cô đơn hơn. Nó giúp chúng ta làm được nhiều hơn nhưng cũng khiến chúng ta bối rối hơn về ý nghĩa của những việc mình đang làm”.
Lì xì, Human² và một cách đặt vấn đề khác về của cải
Ở cấp độ bề mặt, sinh nhật VNG năm nay trông rất “ấm áp”. Mỗi nhân viên nhận phong bao lì xì trị giá 2,2 triệu đồng, tương ứng cột mốc 22 năm hoạt động của doanh nghiệp. Buổi lễ tại VNG Campus có ca sĩ, ban nhạc, không khí đúng nghĩa một ngày hội. Nhưng đằng sau những phong bao chuyển qua ví điện tử và sân khấu hoành tráng là một câu hỏi khó: giàu có để làm gì và ai thực sự được kết nối nhờ công nghệ? Thay vì ca ngợi đơn thuần lợi ích kinh tế AI, lãnh đạo VNG chọn chủ đề “Human²” với công thức “Human × AI = Human²”. Đây là một tuyên bố mang tính phản biện: nếu AI chỉ làm chúng ta hiệu quả hơn mà không làm chúng ta người hơn, thì đó là một thất bại, dù bảng doanh thu có đẹp đến mấy.
Lợi ích kinh tế AI: cú hích tài chính đi kèm khoảng trống cảm xúc
Không thể phủ nhận lợi ích kinh tế AI: theo số liệu doanh nghiệp, khoảng 38% người dùng hàng tháng của Zalo hiện sử dụng ít nhất một tính năng có tích hợp AI, và riêng mảng Zalo & AI ghi nhận doanh thu 1.145 tỷ đồng trong nửa đầu năm, tăng 54% so với cùng kỳ. Toàn tập đoàn đạt doanh thu thuần hợp nhất 5.872 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế 592 tỷ đồng, trong khi AOP tăng 115% và biên AOP từ 10% lên 16%. Những con số này là minh chứng sống động cho “lợi ích kinh tế AI”. Nhưng nếu ai cũng làm được nhiều hơn nhờ máy, câu hỏi “mục đích cuối cùng của việc tạo ra của cải là gì” trở nên nhức nhối. Khi trí tuệ nhân tạo gánh các tác vụ, con người đứng trước nguy cơ dùng thời gian tiết kiệm được để… tiếp tục nhìn vào màn hình, thay vì nhìn vào nhau.
AI và cô đơn: sức khỏe tâm thần trong kỷ nguyên máy móc biết nói
Nhìn từ góc độ sức khỏe tâm thần công nghệ, câu nói “AI khiến chúng ta giàu hơn nhưng cô đơn hơn” không phải là lời cảnh báo mơ hồ mà chạm đúng điểm đau đã thấy ở mạng xã hội và internet. AI có thể khuếch đại năng lực một cá nhân lên hàng trăm lần, đồng thời thay thế con người trong nhiều dạng tương tác, kể cả những cuộc trò chuyện vốn trước đây chỉ diễn ra giữa người với người. Những “AI agent” mà nhân sự VNG tự xây dựng trong hackathon nội bộ tháng 6 để hỗ trợ công việc cho thấy tốc độ bình thường hóa việc trò chuyện với máy. Vấn đề là: khi chúng ta giao tiếp nhiều hơn với hệ thống thông minh, chúng ta có còn đủ năng lượng cảm xúc để giao tiếp với đồng nghiệp, gia đình và cộng đồng hay không? Năng suất tăng mà cảm giác cô đơn lan rộng thì tương lai con người AI là một tương lai méo mó.
Tương lai con người AI: chọn kiểu giàu có nào cho xã hội?
VNG bắt đầu thử nghiệm AI từ năm 2017 trên Zalo và từ giữa 2023 theo đuổi chiến lược AI-First. Từ sản xuất nội dung, marketing, chăm sóc khách hàng, phát hiện bất thường đến xử lý tài liệu, AI đã đi sâu vào mọi ngóc ngách vận hành nội bộ. Tương lai con người AI vì thế không còn là chuyện giả tưởng, mà là thực tại đang hình thành từng dòng mã. Nhà sáng lập VNG tin rằng AI là công nghệ định hình thời đại, với sức mạnh vượt xa internet và di động, có thể tạo ra nguồn của cải rất lớn trong 20 năm tới. Nhưng ông cũng nhắc lại điều nguy hiểm: chúng ta quên mất mục đích thật sự của của cải. Câu hỏi ông gửi cho nhân viên – “Thứ này có giúp con người kết nối với nhau nhiều hơn và sống cuộc sống tốt đẹp hơn không?” – nên được coi là bài kiểm tra đạo đức tối thiểu cho mọi dự án AI. Nếu không, chúng ta đang chấp nhận một xã hội giàu có nhưng cô đơn.
