AI: Cú hích năng suất đổi lấy khoảng trống cảm xúc
AI và cô đơn là hai mặt của cùng một đồng xu: khi trí tuệ nhân tạo được tích hợp sâu vào đời sống, nó vừa tăng tiện lợi và năng suất, vừa âm thầm bào mòn nhu cầu trò chuyện, chia sẻ và đồng cảm giữa người với người, dẫn tới nguy cơ cô lập cảm xúc và rối loạn về ý nghĩa của công việc trong một thế giới tưởng như siêu kết nối. AI đã bước ra khỏi phòng thí nghiệm để trở thành trợ lý của mọi tầng lớp: nhân viên văn phòng nhờ AI soạn email, người nội trợ lên thực đơn, giới trẻ trò chuyện với chatbot để giãi bày tâm sự. Sự tiện lợi ấy là không thể phủ nhận, nhưng đổi lại, chúng ta rút bớt thời gian dành cho đồng nghiệp, gia đình, bạn bè để trò chuyện với một hệ thống máy học vô hình. Câu hỏi không còn là AI làm được bao nhiêu, mà là phần đời còn lại của con người sẽ được dùng cho điều gì.
Giàu có hơn, năng suất hơn… nhưng bối rối hơn về ý nghĩa
Tầm nhìn của Chủ tịch VNG Lê Hồng Minh phác họa rõ nghịch lý của thời đại AI: công nghệ này có sức mạnh định hình thời đại vượt xa Internet, mang lại của cải khổng lồ nhưng cũng khiến con người bối rối hơn. Trong “tâm thư” gửi nhân viên nhân sinh nhật lần thứ 22 của VNG ngày 9/9, ông thẳng thắn nói: “AI có thể khiến chúng ta giàu có hơn nhưng cũng cô đơn hơn. Nó giúp chúng ta làm được nhiều hơn nhưng cũng khiến chúng ta bối rối hơn về ý nghĩa của những việc mình đang làm”. VNG đã thử nghiệm AI từ năm 2017 và chuyển sang chiến lược AI-First từ giữa năm 2023, cho thấy tốc độ tích hợp AI vào vận hành và kinh doanh rất nhanh. Với mô hình Human × AI = Human², ông Minh chủ trương dùng AI để nhân lên năng lực lẫn giá trị nhân văn, chứ không biến nó thành chiếc máy in tiền vô cảm: sự thịnh vượng chỉ còn ý nghĩa nếu ta vẫn nhớ mình tạo ra nó vì ai, cho ai.
Gen Z và "điểm tựa cảm xúc" mang tên AI
Ảnh hưởng AI xã hội thể hiện rõ nhất trong thói quen của Gen Z. Theo khảo sát tại châu Á – Thái Bình Dương, 50% người trẻ sử dụng AI mỗi ngày hoặc gần như mỗi ngày; họ dùng máy móc để tìm kiếm thông tin (57%), hỗ trợ học tập (54%) và tìm ý tưởng (50%). Đáng chú ý hơn, giữa một thế giới siêu kết nối, có tới 32% Gen Z xem AI như một người bạn, một "điểm tựa cảm xúc". Tại Việt Nam, tỷ lệ người trẻ coi AI là bạn lên tới 35% và 42% Gen Z dùng AI để chia sẻ những vấn đề cá nhân sâu kín, cao nhất trong toàn khu vực. Đây không chỉ là câu chuyện công nghệ và sức khỏe tâm thần, mà là sự dịch chuyển căn bản trong cách họ tìm kiếm sự đồng cảm. Một cuộc trò chuyện tạo cảm giác gần gũi với chatbot không đồng nghĩa với sự an toàn: người dùng rất dễ vô tình cung cấp thông tin nhạy cảm, mật khẩu, tài liệu cá nhân cho hệ thống máy học. AI đang lấn vào vùng riêng tư của cảm xúc, đặt thế hệ trẻ vào "bẫy" gắn bó với máy hơn là với người.
Tiện lợi tức thì và cái giá phải trả về kết nối con người
Trên mặt nổi, AI đem lại một đời sống hiệu quả hơn: khoảng 30% người dùng Zalo đã sử dụng các tính năng tích hợp AI như chuyển văn bản thành giọng nói, dịch thuật, trong khi Trợ lý Công dân số – chatbot tra cứu thủ tục hành chính, pháp luật, đất đai và giấy tờ tùy thân 24/7 – đạt mốc một triệu người dùng sau một năm ra mắt. Nhưng phía sau cú hích năng suất ấy là sự thay đổi sâu sắc trong cách chúng ta duy trì các mối quan hệ. Khi AI có thể hoàn toàn thay thế một con người trong các cuộc trò chuyện, cái được và cái mất đều lớn hơn. Nếu ta để công nghệ định nghĩa toàn bộ thời gian trong ngày, khả năng lắng nghe, kiên nhẫn, đồng cảm và xung đột trực tiếp – những năng lực xã hội cốt lõi – sẽ bị ăn mòn. AI và cô đơn vì thế không phải là mối lo xa xôi mà là cảm giác rất thật: nhiều người có thể "nói chuyện" liên tục với chatbot nhưng lại ngại gọi điện cho bạn, né bữa cơm gia đình, lùi bước trước các cuộc trò chuyện khó nhưng cần thiết.
Chiến lược AI chuyên biệt: Làm chủ công nghệ, giữ vững kết nối xã hội
Trước làn sóng AI toàn cầu, Việt Nam không thể chọn con đường sao chép những mô hình khổng lồ hay chạy đua xây dựng hệ thống đa dụng để cạnh tranh với các tập đoàn lớn; đây là hướng đi tốn kém và thiếu thực tế trong bối cảnh nguồn lực phần cứng còn hạn chế. Tiến sĩ James Kang nhấn mạnh chuyên môn hóa là con đường khả thi nhất để đạt chủ quyền AI: tận dụng dữ liệu địa phương để xây các công cụ chuyên biệt cho nông nghiệp, y tế, pháp lý, hành chính – những bài toán chạm trực tiếp đời sống. Đường đến chủ quyền công nghệ vì vậy không phải cuộc đua phô trương sức mạnh, mà là chiến lược bền bỉ giải quyết nhu cầu thực tiễn, từ đó nâng chất lượng dịch vụ công, giảm áp lực cho con người, giải phóng họ khỏi những việc lặp lại để dành thời gian cho kết nối xã hội. Theo thông điệp của ông Lê Hồng Minh, AI chỉ mang lại ý nghĩa trọn vẹn khi nó giúp cuộc sống tốt đẹp hơn và giữ được sự kết nối giữa người với người, thay vì đẩy chúng ta trở nên đơn độc trong kỷ nguyên số.
