Đổi mới để sản phẩm còn người mua
Làng mộc Thiết Úng là nơi nghề mộc mỹ nghệ hình thành từ những sản phẩm đòi hỏi đôi tay khéo léo, sự kiên nhẫn và kỹ thuật chế tác thủ công được truyền qua người thợ. Tại xã Thư Lâm, Hà Nội, những giá trị ấy vẫn là nền tảng của nghề, nhưng không còn đủ để bảo đảm đầu ra khi lựa chọn của khách hàng ngày càng phong phú. Thị trường hiện đòi hỏi sản phẩm vừa bền, vừa đẹp, vừa phù hợp với không gian sống và cách sử dụng hôm nay. Bởi vậy, yêu cầu đổi mới không phải sự nhượng bộ trước thị hiếu nhất thời; đó là điều kiện để kỹ nghệ truyền thống tiếp tục có chỗ đứng. Bài toán của các làng nghề Hà Nội là thay đổi điều khách hàng nhìn thấy và cần dùng, nhưng không làm phai nhạt điều khiến sản phẩm thủ công khác hàng công nghiệp.

Mẫu mã linh hoạt, kỹ nghệ phải vững
Nghệ nhân Dương Thị Thu Hồng, chủ cơ sở Cường Hồng ở Thiết Úng, cho biết người mua ngày nay chú ý nhiều hơn đến kiểu dáng, thẩm mỹ và khả năng ứng dụng, chứ không chỉ cân nhắc chất liệu, độ bền hay tay nghề chế tác. Điều đó buộc người thợ tìm tòi mẫu mới và tính toán kỹ thời gian, công sức, chất lượng cùng giá bán. Nhưng đổi mới có giới hạn cần giữ: kỹ thuật mộc thủ công không thể bị biến thành lớp trang trí bên ngoài, còn bản sắc không nên bị thay bằng những chi tiết thêm thắt tùy tiện. Một kinh nghiệm từ làng mộc Ngọc Than là tuân thủ quy chuẩn tạo hình truyền thống, chẳng hạn phân biệt dáng rồng thời Lý với rồng thời Trần. Đó là hướng đi đáng cân nhắc: linh hoạt ở thiết kế và công năng, nghiêm cẩn ở kỹ thuật và chuẩn mực nghề.

Giữ nghề cũng là giữ sinh kế
Bảo tồn nghề sẽ khó bền nếu người thợ chỉ được nhắc đến như người gìn giữ di sản mà không có việc làm và thu nhập ổn định. Tại cơ sở Cường Hồng, bà Hồng duy trì việc làm cho khoảng 5–10 lao động nữ trong xã, đồng thời hướng dẫn họ kỹ năng để tham gia sản xuất. Chị Nguyễn Thị Thủy, người đã gắn bó lâu năm với cơ sở, cho biết thu nhập của mình đạt trên 10 triệu đồng mỗi tháng, góp phần cải thiện đời sống gia đình. Những con số ấy cho thấy việc điều chỉnh sản phẩm không chỉ là chuyện bán được hàng; nó còn quyết định liệu kỹ năng có được truyền tiếp trong công việc hằng ngày hay không. Vì thế, giữ kỹ thuật mà bỏ quên đầu ra là cách bảo tồn thiếu thực tế. Muốn nghề sống, sản phẩm phải có người mua và người làm nghề phải có lý do kinh tế để tiếp tục gắn bó.

Đưa nghề đến gần khách hàng hơn
Thích ứng không nhất thiết chỉ diễn ra trong xưởng. Ở Ngọc Than, anh Bùi Trọng Quân tổ chức hoạt động trải nghiệm khắc gỗ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, để khách tự chọn hình và được người làng nghề hướng dẫn; mỗi lượt có giá 100.000 đồng. Đây là ví dụ cho thấy kỹ nghệ có thể đến với công chúng qua trải nghiệm, thay vì chỉ qua món đồ hoàn thiện. Người làm nghề ở thế hệ 7X, 8X tại Ngọc Than cũng tận dụng công nghệ và mạng xã hội để giới thiệu quá trình sản xuất, trong khi địa phương hướng tới phát triển trải nghiệm khám phá làng nghề, nhất là cho người trẻ và khách quốc tế. Với Thiết Úng, kết nối thị trường, quảng bá sản phẩm và hỗ trợ đổi mới mẫu mã cũng là phần việc cần đi cùng nỗ lực của nghệ nhân. Đổi mới có chọn lọc, gắn với sinh kế và cách tiếp cận khách hàng, mới có thể giúp nghề mộc thủ công tiếp tục được thực hành, chứ không chỉ được hoài niệm.







