Từ giao thương sang cùng tham gia chuỗi giá trị
Hợp tác kinh tế Việt Trung là quá trình hai nước phối hợp trong sản xuất, công nghệ, logistics và phát triển nhà cung ứng để tạo giá trị xuyên suốt chuỗi, thay vì chỉ trao đổi hàng hóa qua biên giới. Đây là hướng đi đáng theo đuổi, nhưng thành công phải được đo bằng năng lực doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn, chứ không chỉ bằng kim ngạch.
Ngày 29/10, hội thảo “Doanh nghiệp Việt Nam – Trung Quốc: Kết nối sản xuất, logistics và chuỗi giá trị toàn cầu” diễn ra trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026. Tại đây, Quyền Tổng Lãnh sự Trung Quốc tại TP.HCM Từ Châu nhận định hai nền kinh tế có tính bổ trợ cao về cơ cấu công nghiệp và chuỗi cung ứng. Các diễn đàn gần đây vì vậy không chỉ bàn chuyện mở rộng mua bán, mà đặt trọng tâm vào kết nối năng lực sản xuất và logistics.
Quy mô giao thương tạo nền tảng đáng kể: thương mại song phương đạt hơn 253 tỷ USD trong chín tháng đầu năm 2026, tăng 37,6% so với cùng kỳ; cả năm 2025 đạt khoảng 256,4 tỷ USD. Tuy nhiên, con số lớn không tự động đồng nghĩa với chuyển giao tri thức hay giá trị gia tăng ở lại trong nước. Bước chuyển cần được đánh giá qua hợp đồng liên kết, chất lượng nhà cung ứng và khả năng tiếp nhận công nghệ.
Ba hướng hợp tác có thể tạo tác động thực tế
Định hướng thứ nhất là kết nối sản xuất: nâng năng lực nhà cung ứng Việt Nam, ứng dụng công nghệ và giúp doanh nghiệp trong nước tiến vào những công đoạn có giá trị cao hơn. Chuyên gia phía Trung Quốc nêu các lĩnh vực hợp tác cụ thể gồm phối hợp thượng nguồn và hạ nguồn, chuyển giao công nghệ, quản lý quy trình, kiểm soát chất lượng và đào tạo nhân lực. Đây là cách tiếp cận có ý nghĩa hơn việc chỉ tăng số lượng đơn hàng, nếu doanh nghiệp Việt Nam thực sự tiếp nhận được kỹ năng và tiêu chuẩn mới.
Hướng thứ hai là kết nối cảng biển, giao thông và logistics. Các đề xuất gồm vận tải đa phương thức, cửa khẩu thông minh, kho lạnh, công nghệ vận hành cảng, logistics thông minh và logistics xanh. Với logistics Việt Nam, lợi ích tiềm năng đối với doanh nghiệp và người sử dụng là hàng hóa lưu chuyển nhanh hơn, chi phí thương mại giảm và chuỗi lạnh đáng tin cậy hơn. Cụm cảng Cái Mép – Thị Vải được nêu như một điểm kết nối trọng yếu.
Hướng thứ ba là đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ gắn với năng lực tiếp nhận trong nước, thông qua kết nối doanh nghiệp, cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và trường đại học. Thành phố cũng nêu việc kết nối cung cầu công nghệ cao, phát triển nhân lực và thương mại hóa giải pháp thực tiễn. Nếu thiếu đội ngũ đủ khả năng vận hành, bảo trì và cải tiến công nghệ, chuyển giao sẽ khó vượt khỏi phạm vi thiết bị hay dự án riêng lẻ.
Khâu quyết định là triển khai, không phải tuyên bố
Không gian phát triển mở rộng của TP.HCM sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu được kỳ vọng kết nối trung tâm tài chính, thương mại, khu công nghiệp và cảng biển. Nhưng hạ tầng chỉ phát huy tác dụng khi vận tải, thủ tục và dịch vụ logistics được liên thông. Các đại biểu đã bàn về tháo gỡ rào cản pháp lý, hạ tầng thông minh, truy xuất nguồn gốc số, thu xếp vốn và triển khai liên doanh thí điểm. Đây là những việc cần theo dõi sát hơn các tuyên bố về tiềm năng.
Một tín hiệu tiếp nối đã xuất hiện ngày 27/10: tại buổi làm việc với đoàn công tác Trung Quốc, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Thị Bích Ngọc đề xuất các trụ cột hợp tác gồm liên kết chuỗi sản xuất, công nghệ, nghiên cứu và phát triển, cùng hạ tầng chiến lược, trong đó có tuyến đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng. Việc các đề xuất ở diễn đàn và cấp làm việc chính sách cùng hướng vào kết nối cho thấy chủ đề đã bắt đầu được đưa ra khỏi phạm vi hội thảo.
Dẫu vậy, cần xem các dự án thí điểm có tạo cơ hội công bằng cho doanh nghiệp Việt Nam hay không; công nghệ chuyển giao có phù hợp và được làm chủ trong nước hay không; lợi ích giảm thời gian, chi phí vận chuyển có đến được nhà sản xuất và người tiêu dùng hay không. Những câu trả lời ấy sẽ quyết định liệu chuỗi giá trị có thực sự được chia sẻ, hay sự phụ thuộc chỉ đổi từ mua bán sang một hình thức khác.
Kết luận: đo hợp tác bằng năng lực được tạo ra
Thương mại song phương tăng mạnh mở ra cơ hội, nhưng không thể là thước đo duy nhất cho chất lượng quan hệ kinh tế. Hướng hợp tác sản xuất, logistics và công nghệ đáng giá khi nhà cung ứng Việt Nam tiến lên nấc cao hơn, vận tải bớt tắc nghẽn và nhân lực trong nước có khả năng tiếp nhận tri thức mới. Vì thế, bước tiếp theo cần là những dự án có mục tiêu rõ, tiến độ kiểm chứng được và kết quả đo bằng năng lực thực tế.
