Ổn định không có nghĩa là ngừng đổi mới
Ổn định thi cử là việc duy trì những nguyên tắc cốt lõi đủ lâu để học sinh, gia đình và nhà trường có thể chuẩn bị, đồng thời chỉ điều chỉnh khi mục tiêu, tác động và lộ trình đã được làm rõ. Đây không phải lời kêu gọi đóng băng chính sách, mà là yêu cầu chấm dứt cảnh đổi hướng vào giữa chặng học. Nhiều năm qua, quy chế và phương án thi thường được công bố khi năm học đã qua nửa chặng đường, thậm chí chỉ vài tháng trước kỳ thi. Khi thông tin đến muộn, những dự định học tập và tích lũy của học sinh từ lớp 10, lớp 11 có thể bị đảo lộn. Bởi vậy, đổi mới chỉ đáng gọi là tiến bộ nếu người học biết mình đang hướng tới điều gì và có đủ thời gian chuẩn bị.
Áp lực không dừng ở phòng thi. Học sinh phải học thêm để bắt kịp quy chế mới; phụ huynh gánh thêm lo lắng và chi phí ôn luyện; giáo viên, nhà trường khó xây dựng kế hoạch dạy học ổn định. Khi đích đến đổi liên tục, luyện mẹo làm bài dễ lấn át việc bồi dưỡng năng lực thực chất. Mỗi lần điều chỉnh vì thế cần được đánh giá tác động và tham vấn nghiêm túc trước khi công bố, thay vì để hàng triệu gia đình tự xoay xở với một quyết định đến sát mùa thi.
Bất cập kéo dài đòi hỏi nhìn xa hơn một kỳ thi
Lịch sử đổi mới cho thấy thay mô hình tổ chức chưa đủ để giải quyết những vấn đề cốt lõi. Từ năm 2002 đến 2014 là cơ chế “3 chung”; giai đoạn 2015–2019 chuyển sang kỳ thi “2 trong 1”; từ năm 2020, thi tốt nghiệp THPT đi cùng nhiều phương thức xét tuyển. Dẫu vậy, gian lận điểm thi từng xảy ra, còn thí sinh đạt 29–30 điểm vẫn có thể trượt đại học. Một nguyên nhân nằm ở việc giao cho cùng một kỳ thi hai nhiệm vụ trái chiều: đánh giá chuẩn tốt nghiệp trên diện rộng và phân loại gắt gao để tuyển sinh. Nếu đề thi vừa phải bảo đảm đa số học sinh hoàn thành chương trình có thể đạt yêu cầu, vừa phải tạo khoảng cách nhỏ để cạnh tranh vào đại học, kết quả dễ khiến vài phần điểm đảo lộn cơ hội của thí sinh.
Vì thế, câu hỏi trước tiên không phải thi trắc nghiệm hay tự luận, một ngày hay nhiều ngày, mà là kỳ thi cần đo điều gì và phục vụ mục tiêu nào. Kỳ thi tốt nghiệp THPT nên xác nhận mức độ đạt chuẩn đầu ra của chương trình phổ thông; tuyển sinh đại học, cao đẳng cần chọn người học phù hợp với từng ngành và thuộc quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học. Tách bạch hai chức năng giúp thiết kế công cụ đánh giá đúng việc, thay vì bắt một kỳ thi gánh những mục tiêu mâu thuẫn. Muốn tránh lặp lại bất cập, ngành giáo dục cần tổng kết cả quá trình bằng dữ liệu về chi phí, độ ổn định của đề, khả năng dự báo kết quả học tập và những khâu dễ phát sinh gian lận.
Thận trọng với công nghệ, rõ ràng về bước tiếp theo
Sau sai phạm nghiêm trọng tại kỳ thi năm 2026 ở Trường THPT chuyên Tuyên Quang, Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng đề án đổi mới thi cử giai đoạn 2027–2036. Tuy nhiên, Chính phủ chưa đồng ý áp dụng từ năm 2027 vì đề án chưa lường hết các tình huống phát sinh. Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu yêu cầu trước mắt chưa thí điểm thi trên máy tính trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2027; Bộ cần nghiên cứu kỹ góp ý để bảo đảm tính khả thi, hiệu quả và an toàn. Đây là quyết định thận trọng cần thiết, không phải lý do để trì hoãn việc sửa những lỗ hổng đã được nhận diện.
Việc thử nghiệm đã có quy mô đáng kể: cuối năm 2024 và nửa đầu năm 2025, hơn 12.000 học sinh tham gia ở nhiều vùng miền; đến năm 2026, thử nghiệm mở rộng tại 15 tỉnh, thành phố, 143 trường và trung tâm, với 36.178 thí sinh, khoảng 143.000 lượt thi. Dữ liệu ấy có ích, nhưng vận hành ổn định trong thử nghiệm chưa đồng nghĩa mọi địa phương đã sẵn sàng cho kỳ thi quy mô toàn quốc. Kế hoạch từng nêu mỗi địa phương có thể tổ chức từ một đến hai điểm thi trên máy tính từ năm 2027; việc tạm dừng thí điểm cho thấy lộ trình phải được cập nhật minh bạch, không thể để thí sinh suy đoán phương án nào sẽ áp dụng.
Quy định mùa thi cần đủ sớm để tạo niềm tin
Một khung quy định ổn định không có nghĩa mọi chi tiết kỹ thuật bất biến. Những nội dung cần sửa có thể được cập nhật, nhưng nguyên tắc ảnh hưởng trực tiếp đến cách học và định hướng nghề nghiệp không nên thay đổi đột ngột. Với đổi mới tuyển sinh, các trường cần quyền tự chủ nhưng trách nhiệm giải trình, tiêu chí công bằng và cách tổ chức minh bạch phải đi cùng nhau. Học sinh thường định hướng ngành nghề từ những năm đầu trung học phổ thông; vì vậy, thay đổi phương thức xét tuyển sát hạn đăng ký có thể làm đổ vỡ kế hoạch đã chuẩn bị. Bộ Giáo dục và Đào tạo nên công bố một khung quy chế cho giai đoạn đủ dài, nêu rõ nội dung nào cố định, nội dung nào có thể điều chỉnh và thời điểm áp dụng.
Một đề xuất đáng cân nhắc là thông báo chính sách mới trước năm năm ở cấp tiểu học, bốn năm ở cấp trung học cơ sở và ba năm ở cấp trung học phổ thông. Đó là mốc tham khảo để mỗi chu kỳ học không bị cắt ngang bởi thay đổi bất ngờ. Cải tiến thực chất còn phải xử lý lỗ hổng về giám sát, bảo mật dữ liệu và kiểm soát chéo, thay vì chỉ đổi hình thức thi. Kết luận nên rõ ràng: ổn định thi cử là điều kiện để đổi mới có trách nhiệm. Chính sách tốt vừa có căn cứ, vừa công bằng và minh bạch, vừa cho người học đủ thời gian chuẩn bị; nếu không, mỗi mùa thi vẫn sẽ là một mùa thấp thỏm chờ quy định.
