Ổn định kỳ thi tốt nghiệp THPT: trấn an cần thiết nhưng không đủ
Kỳ thi tốt nghiệp THPT là kỳ đánh giá cuối cấp phổ thông nhằm công nhận tốt nghiệp, cung cấp dữ liệu để đo chất lượng giáo dục và làm một trong nhiều căn cứ tuyển sinh vào đại học, giáo dục nghề nghiệp, đồng thời tác động trực tiếp đến định hướng tương lai của hầu hết thanh niên Việt Nam.
Trong phiên giải trình sáng 20/9 trước Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn khẳng định Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ tiếp tục giữ ổn định mô hình tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT đa mục tiêu trong giai đoạn hiện nay. Việc nhấn mạnh ổn định kỳ thi rõ ràng nhằm trấn an phụ huynh và học sinh sau nhiều năm liên tiếp thay đổi. Mô hình hiện tại vừa xét tốt nghiệp, vừa cung cấp dữ liệu cho đánh giá chất lượng và tuyển sinh đại học, nghề nghiệp. Đây là lựa chọn hợp lý trong bối cảnh xã hội chưa sẵn sàng cho một cú xoay trục mới. Tuy vậy, ổn định mô hình không đồng nghĩa với bảo thủ; nếu thiếu cải cách về công nghệ thi cử và quản trị rủi ro, sự ổn định này dễ bị hiểu là dậm chân tại chỗ.
Ưu điểm của mô hình hiện nay: giảm áp lực, tăng dữ liệu… nhưng vẫn lộ khe hở
Bộ trưởng chỉ ra ba ưu điểm nổi bật của mô hình kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện nay. Thứ nhất, kỳ thi được tổ chức thống nhất toàn quốc nhưng thí sinh thi tại địa phương, giúp giảm đáng kể chi phí đi lại, ăn ở và sức ép tâm lý so với thời nhiều kỳ thi chồng chéo trước đây. Thứ hai, dữ liệu điểm thi trên phạm vi cả nước tạo cơ sở đối sánh chất lượng giáo dục giữa các địa phương, làm đầu vào quan trọng cho hoạch định chính sách. Thứ ba, kết quả kỳ thi vẫn được nhiều trường đại học sử dụng trong tuyển sinh, cho thấy giá trị thực tiễn trong việc phân loại người học. Đáng lưu ý, đây không phải kỳ thi tuyển sinh đại học bắt buộc; các trường có toàn quyền chọn dùng hay không dùng kết quả này, hoặc áp dụng phương thức tuyển sinh riêng. Quyền chủ động này giúp hệ thống linh hoạt hơn, nhưng cũng đặt ra yêu cầu kỳ thi phải thực sự đáng tin.
Dù vậy, chính Bộ trưởng cũng thừa nhận tổ chức một kỳ thi quy mô toàn quốc đặt ra yêu cầu rất cao về chất lượng đề thi, ngân hàng câu hỏi, cơ sở vật chất, hạ tầng số, bảo mật và phòng, chống gian lận. Không thể quên rằng trong chưa tới 10 năm đã xảy ra hai vụ gian lận thi cử đặc biệt nghiêm trọng, để lại vết thương niềm tin khó phai. Khi chênh lệch điều kiện giữa các vùng còn lớn và thiết bị công nghệ cao cho gian lận ngày càng tinh vi, mô hình hiện hành dù hợp lý vẫn chứa nhiều khe hở nếu thiếu một chiến lược ngăn chặn gian lận thi cử đủ mạnh.
Công nghệ thi cử: từ camera, lưu vết điện tử đến thi trên máy tính
Điểm đáng chú ý nhất trong cam kết lần này là lựa chọn không “xáo bài” cấu trúc kỳ thi, mà tập trung hiện đại hóa cách tổ chức và giám sát. Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định sẽ từng bước hiện đại hóa công tác khảo thí, trong đó trọng tâm là ứng dụng công nghệ thi cử để ngăn chặn gian lận thi cử. Đề án tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính, triển khai theo lộ trình phù hợp điều kiện hạ tầng giữa các địa phương, đã được trình Thủ tướng Chính phủ. Đây là bước chuyển quan trọng, nhưng chỉ thành công nếu đi kèm chuẩn hạ tầng tối thiểu và quy trình an ninh mạng chặt chẽ, nếu không sẽ nảy sinh kiểu rủi ro mới thay vì giảm bớt rủi ro cũ.
Ở khâu giám sát, Bộ trưởng cho biết sẽ tăng cường các giải pháp công nghệ như hệ thống camera, lưu vết điện tử và các biện pháp kiểm soát thiết bị công nghệ trái phép tại điểm thi. Đồng thời, Bộ đặt mục tiêu ứng dụng công nghệ phân tích dữ liệu và kiểm soát chéo để ngăn chặn triệt để động cơ trục lợi, gian lận. Một câu nói có thể trích dẫn lại ở đây là: “Mục tiêu trọng tâm trong thời gian tới là giữ ổn định kỳ thi, nhưng đồng thời tăng cường mạnh mẽ các biện pháp kiểm soát chất lượng, ứng dụng công nghệ phân tích dữ liệu và kiểm soát chéo để ngăn chặn triệt để động cơ trục lợi, gian lận”. Nếu những công cụ này được triển khai đồng bộ từ khâu ra đề, in sao, coi thi đến chấm thi và phúc khảo, công nghệ sẽ trở thành “lá chắn cứng” chứ không chỉ là lớp trang trí.
Thanh tra độc lập và bài toán nhân lực: công nghệ không thay thế được con người
Không ít vụ gian lận thi cử từng cho thấy công nghệ chỉ là phần nổi; cốt lõi vẫn là con người và cơ chế giám sát. Bộ trưởng thừa nhận nguy cơ sai sót do con người và yêu cầu bảo đảm tính độc lập của hoạt động thanh tra, kiểm tra vẫn là vấn đề lớn. Giải pháp được đưa ra là tăng cường tính độc lập của công tác kiểm tra, giám sát, mở rộng sự tham gia của các trường đại học, nghiên cứu cơ chế giám sát, kiểm tra chéo và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm để bảo đảm kỷ cương, an toàn và độ tin cậy của kỳ thi. Hướng đi này đúng, nhưng muốn hiệu quả cần gắn với bài toán nhân lực ngành giáo dục: toàn ngành hiện thiếu 104.000 giáo viên so với định mức, nhu cầu thực tế phải bổ sung cho năm học 2026–2027 khoảng 43.267 chỉ tiêu, trong khi còn 44.700 biên chế chưa tuyển và 48.034 giáo viên hợp đồng đang làm việc tại cơ sở công lập. Thiếu và lệch nhân lực khiến việc chọn được đội ngũ coi thi, chấm thi có năng lực và liêm chính ở mọi địa phương không hề đơn giản.
Ở tầm rộng hơn, ngành giáo dục cũng nhấn mạnh giáo dục toàn diện, chú trọng song song tri thức, đạo đức, văn hóa, thể chất, nghệ thuật và kỹ năng sống. Nếu chỉ siết chặt kỳ thi tốt nghiệp THPT mà bỏ quên việc xây dựng văn hóa trung thực ngay từ nhà trường, các giải pháp công nghệ sẽ chỉ chạy theo phần ngọn của vấn đề. Thanh tra độc lập và kỷ luật nghiêm minh là cần thiết, nhưng đi cùng phải là môi trường học đường coi trọng trung thực hơn điểm số. Khi đó, công nghệ thi cử mới là công cụ hỗ trợ một hệ giá trị lành mạnh, chứ không phải bức tường đối đầu với chính người học và người dạy.
Giữ ổn định để tập trung nâng chất: niềm tin kỳ thi phụ thuộc vào hành động tiếp theo
Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo cam kết ổn định kỳ thi tốt nghiệp THPT trong giai đoạn hiện nay là quyết định hợp lý, bởi liên tục thay đổi cấu trúc kỳ thi sẽ làm gia tăng bất định cho học sinh và phụ huynh. Điểm mấu chốt không còn nằm ở chuyện giữ hay bỏ mô hình, mà ở cách hệ thống thi cử được vận hành: có minh bạch, công bằng và hiệu quả hay không. Khi kỳ thi vừa là căn cứ xét tốt nghiệp, vừa cung cấp dữ liệu cho đánh giá chất lượng và tuyển sinh, mọi lỗ hổng không chỉ làm thiệt thòi vài nghìn thí sinh mà còn méo mó cả bức tranh chất lượng giáo dục.
Hướng đi “ổn định kỳ thi, tăng cường công nghệ, siết chặt thanh tra độc lập và xử lý nghiêm vi phạm” là sự kết hợp hợp lý giữa an toàn và đổi mới. Tuy nhiên, đây mới là cam kết ở cấp chính sách. Điều xã hội chờ đợi là tiến độ cụ thể của đề án thi trên máy tính, chuẩn hạ tầng tối thiểu ở từng địa phương, cơ chế giám sát chéo thực chất chứ không hình thức, và các vụ việc vi phạm bị xử lý minh bạch. Nếu những điều đó trở thành hiện thực, kỳ thi tốt nghiệp THPT sẽ không chỉ ổn định về hình thức mà còn vững chắc về niềm tin – điều kiện tiên quyết để mọi cải cách giáo dục khác có chỗ dựa và tăng cơ hội học tập công bằng cho thế hệ trẻ.
