Kiểm tra định kỳ trên máy tính là gì và vì sao đang được đề xuất?
Kiểm tra định kỳ trên máy tính là hình thức đánh giá giữa kỳ và cuối kỳ, trong đó bài làm của học sinh được thực hiện trên hệ thống máy tính thay vì giấy, gắn với học bạ số và dữ liệu số hóa để chấm điểm, lưu trữ, phân tích và khai thác kết quả một cách đồng bộ trong toàn bộ quá trình học tập. Bộ Giáo dục và Đào tạo hiện đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư sửa đổi, bổ sung quy định kiểm tra, đánh giá học sinh tiểu học, THCS và THPT, trong đó lần đầu tiên cho phép nhà trường tổ chức một số bài kiểm tra, đánh giá định kỳ trên máy tính khi đáp ứng đủ điều kiện thiết bị, hạ tầng, phần mềm và nhân lực. Đây không phải thay đổi mang tính kỹ thuật đơn thuần, mà là bước đi thể hiện rõ định hướng đánh giá học sinh số hóa, thống nhất sử dụng học bạ số để ghi nhận, cập nhật và quản lý kết quả đánh giá học sinh thay cho hệ thống giấy tờ truyền thống.
Lợi ích nhìn thấy rõ nhưng không được nhầm với chuyển đổi số toàn diện
Điểm tích cực dễ nhận thấy nhất của kiểm tra trên máy tính là tốc độ và tính minh bạch: dữ liệu bài làm được hệ thống hóa, việc chấm và trả kết quả có thể nhanh hơn, giảm đáng kể khâu in sao đề, nhập điểm thủ công và tổng hợp kết quả. Khi học sinh ngày càng học tập trong môi trường số, việc đánh giá cũng cần tương thích để các em làm quen với cách xử lý câu hỏi, dữ liệu và trình bày ý tưởng trên nền tảng điện tử. Tuy vậy, một số nhà quản lý giáo dục cảnh báo không nên đồng nhất kiểm tra trên máy tính với chuyển đổi số. Chuyển một bài kiểm tra từ giấy sang màn hình mới là bước tin học hóa một công đoạn kiểm tra, trong khi chuyển đổi số đòi hỏi dữ liệu đánh giá phải được kết nối, phân tích, sử dụng để điều chỉnh dạy học và theo dõi sự tiến bộ của học sinh ở mức sâu hơn. Nếu chỉ dừng ở việc biến đề giấy thành đề điện tử, ngành giáo dục sẽ bỏ lỡ cơ hội nâng chất hệ thống đánh giá bằng dữ liệu.
Hạ tầng công nghệ trường học và thiết kế kỳ thi định kỳ điện tử
Vấn đề đầu tiên cần đối diện thẳng thắn là sự chênh lệch hạ tầng công nghệ trường học. Dự thảo quy định rõ, nhà trường chỉ được tổ chức kiểm tra định kỳ trên máy tính khi đáp ứng đủ điều kiện về cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ thông tin, phần mềm thi và nhân lực vận hành theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Thực tế, vẫn còn nhiều trường chưa có đủ số lượng máy tính cho một khối lớp, đường truyền không ổn định, hệ thống máy chủ, phần mềm và nhân lực kỹ thuật chưa được đầu tư bài bản. Trong bối cảnh đó, nếu triển khai kỳ thi định kỳ điện tử mà không kiểm soát chất lượng hạ tầng, nguy cơ mất công bằng là rất lớn giữa các trường, thậm chí giữa các lớp trong cùng một trường. Thời gian làm bài cũng được quy định chi tiết: môn có từ 70 tiết/năm trở xuống là 45 phút, môn trên 70 tiết từ 60–90 phút, với môn chuyên tối đa 120 phút. Quy định này cho thấy cơ quan quản lý muốn giữ cấu trúc tương đương giữa hình thức giấy và điện tử, nhưng phần khó nằm ở khả năng vận hành trơn tru trong điều kiện hạ tầng rất khác nhau.
Ngân hàng câu hỏi số hóa và kịch bản xử lý sự cố máy tính
Đánh giá học sinh số hóa không thể thiếu ngân hàng câu hỏi được thiết kế bài bản và đủ lớn. Không phải giáo viên nào cũng có thể ngay lập tức tự xây dựng ngân hàng câu hỏi đáp ứng yêu cầu mới, từ độ khó, mức độ nhận thức đến sự đa dạng hình thức đánh giá. Nếu thiết kế sơ sài, kiểm tra trên máy tính rất dễ bị thu hẹp vào trắc nghiệm khách quan, lựa chọn đáp án, điền khuyết, trong khi mục tiêu đánh giá cần đo được cả tư duy, lập luận và khả năng trình bày của học sinh. Một giải pháp được đề xuất là xây dựng ngân hàng câu hỏi dùng chung, phân loại theo môn học, chủ đề, mục tiêu đánh giá và thường xuyên được cập nhật, thẩm định để nâng chất kỳ thi định kỳ điện tử ở quy mô rộng. Bên cạnh đó, kịch bản xử lý sự cố máy tính phải được coi là phần bắt buộc của đề án thi trên máy. Dự thảo yêu cầu nhà trường chuẩn bị phương án dự phòng, thông báo trước cho học sinh; nếu sự cố kỹ thuật ảnh hưởng đến kết quả làm bài, trường phải xem xét tổ chức kiểm tra lại hoặc chuyển sang kiểm tra trên giấy để bảo đảm quyền lợi học sinh và tính khách quan, trung thực của kết quả. Đây là điểm hợp lý, nhưng chỉ thực sự có giá trị khi mỗi trường cụ thể hóa thành quy trình rõ ràng và có tập huấn cho giáo viên.
Lộ trình triển khai gắn với chuyển đổi số và kết luận
Điều đáng mừng là các quy định mới về học bạ số, ghi nhận và quản lý kết quả đánh giá đã tạo nền dữ liệu để kiểm tra trên máy tính không chỉ là một tiện ích kỹ thuật mà là công cụ trong chiến lược chuyển đổi số của ngành. Tuy vậy, việc triển khai cần bám sát thực tế, không áp dụng đồng loạt theo mệnh lệnh hành chính. Theo các ý kiến chuyên môn, nên có lộ trình: những trường đã có đủ máy tính, đường truyền, hệ thống kỹ thuật và nhân lực triển khai trước, sau đó tổng kết, hoàn thiện mô hình rồi mới nhân rộng. Bộ và các Sở Giáo dục được kỳ vọng ban hành hướng dẫn chi tiết về giá trị pháp lý của kết quả kiểm tra trên máy tính, chế độ lưu trữ, xác thực, đồng thời tổ chức các chương trình tập huấn cho cán bộ quản lý, giáo viên về xây dựng ngân hàng câu hỏi, thiết kế bài kiểm tra số và phân tích dữ liệu đánh giá. Các nội dung trong dự thảo hiện vẫn còn ở mức đề xuất và có thể tiếp tục được điều chỉnh trước khi ban hành chính thức. Câu hỏi không còn là “có nên kiểm tra trên máy tính hay không”, mà là “chúng ta chuẩn bị hệ thống, con người và dữ liệu đến đâu để việc chuyển đổi này thực sự nâng chất đánh giá, chứ không tạo thêm bất bình đẳng giữa các trường và học sinh”.
