Di sản đường sắt 84km độc nhất và lý do cần phải hồi sinh
Tuyến đường sắt 84km Tháp Chàm – Đà Lạt là hệ thống đường sắt răng cưa hiếm có, vượt 5 đường hầm, leo từ vùng biển Phan Rang – Tháp Chàm lên cao nguyên Đà Lạt với đoạn dốc tới khoảng 1.500m, từng được xem là di sản giao thông độc đáo ngang hàng với các tuyến răng cưa ở Thụy Sĩ và hiện đang được nghiên cứu khôi phục để phục vụ du lịch trải nghiệm độc đáo. Việt Nam không thiếu cảnh đẹp, nhưng lại thiếu những tuyến đường sắt du lịch Việt Nam đủ đặc biệt để biến thời gian ngồi tàu thành một phần của kỳ nghỉ. Hệ thống răng cưa lịch sử này, nếu được hồi sinh đúng cách, có thể trở thành minh chứng thuyết phục rằng ta nghiêm túc với việc hồi sinh di sản giao thông, chứ không chỉ trưng bày vài toa tàu trong bảo tàng.
Được người Pháp khởi công từ năm 1908 và mất tới 24 năm mới hoàn thành, tuyến đường sắt nối Phan Rang - Tháp Chàm với Đà Lạt dài khoảng 84km. Khoảng 16km trong số đó là đoạn răng cưa để vượt đèo Sông Pha, với độ cao lên tới khoảng 1.500m so với mực nước biển và tổng cộng 5 đường hầm trên hành trình từ biển lên núi. Theo Bảo tàng Lâm Đồng, vào thời điểm vận hành, trên thế giới chỉ Thụy Sĩ và Việt Nam có đầu máy bánh răng cùng tuyến xe lửa răng cưa. Việc để một tuyến di sản giao thông hiếm hoi như vậy biến mất khỏi mạng lưới đường sắt quốc gia không chỉ là mất mát về hạ tầng, mà còn là mất đi một câu chuyện bản sắc mà du khách quốc tế luôn tìm kiếm.
Chiến tranh, đứt gãy ký ức và bước ngoặt chính sách khôi phục
Lịch sử tuyến Tháp Chàm – Đà Lạt là một ví dụ rõ ràng cho cách chiến tranh có thể làm đứt gãy ký ức hạ tầng. Trước năm 1975, tuyến gần như bị phá hủy hoàn toàn và không còn khả năng khai thác. Đường ray, toa xe, đầu máy bị tháo dỡ để sửa chữa tuyến Thống Nhất hoặc bán sắt vụn, biến một công trình từng sánh với Thụy Sĩ thành vài hiện vật răng cưa nằm khiêm tốn trong ga Đà Lạt. Hiện nay, chỉ một phần rất nhỏ đoạn Trại Mát – Đà Lạt vẫn hoạt động để phục vụ du lịch, giống như một "preview" quá ngắn cho một trải nghiệm lẽ ra phải là hành trình đầy đủ từ phố biển lên phố núi.
Điểm tích cực là sau nhiều thập kỷ im lặng, chính sách đã bắt đầu quay lại với di sản này. Năm 2023, UBND tỉnh Lâm Đồng ban hành Kế hoạch số 7146/KH-UBND ngày 18/8/2023, đặt mục tiêu đến năm 2030 tập trung cải tạo, nâng cấp và khai thác hiệu quả tuyến đường sắt Đà Lạt - Tháp Chàm phục vụ du lịch. Trong giai đoạn 2023-2030, khôi phục tuyến này được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Đây không còn là câu chuyện hoài niệm mà đã bước sang giai đoạn nghiên cứu, với chiều dài khoảng 83,5km, dự kiến 16 ga và trạm khách, trong đó khoảng 76,8km từ Tháp Chàm đến Trại Mát sẽ được khôi phục, đoạn Trại Mát - Đà Lạt dài 6,7km sẽ được nâng cấp.
Đường sắt du lịch và làn sóng du lịch chậm: cơ hội bắt nhịp khu vực
Tuyến đường sắt 84km không tồn tại tách biệt, mà nằm trong bối cảnh đường sắt du lịch Việt Nam đang có cơ hội bắt nhịp làn sóng "du lịch chậm" ở châu Á. Một hành trình đường sắt mới mang tên The Great Train Journey được xây dựng với lịch trình 14 ngày, đi qua Lào, Trung Quốc và Việt Nam. Chương trình dùng tàu điện EMU hiện đại, khoang rộng, cửa sổ lớn để ngắm cảnh, với 4 chặng tàu từ 1 đến 4,5 giờ và một chặng xuyên biên giới khoảng 8 giờ. Du khách dành nhiều thời gian trên đường ray, nhìn cảnh quan thay đổi ngoài cửa sổ và dừng đủ lâu tại từng nơi để trải nghiệm đời sống địa phương. Việt Nam xuất hiện ở chặng cuối với Sa Pa, Hà Nội, Hạ Long, cho thấy thị trường đã bắt đầu nhìn chúng ta như một điểm đến phù hợp với du lịch trải nghiệm độc đáo bằng tàu.
Điều đáng nói là hành trình đường sắt xuyên ba quốc gia này chứng minh nhu cầu rất rõ: người đi tàu không còn chỉ muốn di chuyển từ A đến B, họ muốn câu chuyện, muốn nhịp sống thay đổi cùng từng vùng văn hóa. Từ khu bảo tồn Namkat, ruộng bậc thang Sa Pa, phố cổ Luang Prabang đến nhịp sống Hà Nội và cảnh quan Hạ Long, mỗi điểm dừng đều là một mảnh ghép, nơi khoảnh khắc trên đường đi được đánh giá không kém điểm đến. Nếu Việt Nam đã được chọn trong một sản phẩm slow travel khu vực, sẽ là lãng phí nếu ta không có thêm những tuyến đường sắt du lịch đủ bản sắc trong chính lãnh thổ của mình. Và không tuyến nào kể câu chuyện "từ biển lên núi" hấp dẫn bằng Tháp Chàm – Đà Lạt.
Hồi sinh di sản giao thông để tạo trải nghiệm văn hóa – lịch sử cho du khách
Khác với đường cao tốc, đường sắt kế thừa mang trong mình lớp trầm tích văn hóa và lịch sử mà du khách quốc tế tìm kiếm. Tuyến Tháp Chàm – Đà Lạt không chỉ nối phố biển với phố núi, mà còn kể câu chuyện về thời thuộc địa, về kỹ thuật đầu máy bánh răng chỉ có ở Thụy Sĩ và Việt Nam, về giai đoạn chiến tranh phá hủy hạ tầng và hiện nay là nỗ lực hồi sinh di sản giao thông để phục vụ du lịch. Hiện một phần tuyến cũ vẫn được khai thác phục vụ du lịch, ga Đà Lạt lưu giữ kiến trúc cổ châu Âu kết hợp hình ảnh nhà rông Tây Nguyên với ba chóp nhọn mô phỏng ba đỉnh Langbiang. Nhưng chỉ dừng ở một ga đẹp và đoạn tàu ngắn là tư duy "du lịch ngắm cho biết", chưa đủ chiều sâu trải nghiệm.
Khi tuyến 84km được khôi phục và tổ chức như một sản phẩm du lịch trải nghiệm độc đáo, mỗi ga tàu có thể trở thành một không gian kể chuyện: về người Pháp mở tuyến, về bà con bản địa sống hai bên đường ray, về những năm tháo dỡ đường sắt và ngày hôm nay đưa nó trở lại. Du khách có thể kết hợp hành trình trên tàu với trekking, tìm hiểu đời sống cộng đồng thiểu số, tận hưởng khí hậu đổi từ nóng khô vùng biển sang se lạnh cao nguyên trong cùng một ngày. Từ góc độ thương hiệu, đó là lợi thế cạnh tranh mà ít điểm đến trong khu vực có được: không chỉ có cảnh quan đẹp, mà có cả tuyến di sản giao thông mang tính "signature" để neo cảm xúc người đi.
Thách thức đầu tư và điều kiện để tuyến 84km trở thành biểu tượng mới
Dù triển vọng rõ ràng, việc hồi sinh tuyến đường sắt 84km vẫn đứng trước bài toán rất thực tế. Dự án khôi phục Tháp Chàm – Đà Lạt đang được đề xuất theo phương thức đối tác công tư (PPP), với cơ quan có thẩm quyền là Bộ Giao thông Vận tải (nay là Bộ Xây dựng) và đại diện là Cục Đường sắt Việt Nam; đơn vị chuẩn bị dự án là một doanh nghiệp tư nhân. Tính đến đầu tháng 9, Bộ Xây dựng chưa hoàn tất thẩm định Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi, nên các thông số đầu tư và tiến độ vẫn đang trong quá trình nghiên cứu, chưa phải phương án đã chốt. Nếu thiếu tiếng nói từ cộng đồng du lịch, từ địa phương và người dân, dự án rất dễ bị nhìn thuần túy như một công trình hạ tầng tốn kém, thay vì một sản phẩm kinh tế – văn hóa bền vững.
Muốn tuyến đường sắt du lịch Việt Nam này trở thành biểu tượng mới, cần tránh ba sai lầm: xem nó như bản sao rẻ tiền của các tuyến ở nước khác, chỉ phục hồi để "check" tiêu chí di sản, hoặc vận hành như một tuyến vận tải buồn tẻ. Thay vào đó, quy hoạch phải đặt du lịch trải nghiệm độc đáo làm trung tâm: ga tàu là điểm dừng văn hóa, toa tàu là không gian kể chuyện, và toàn tuyến là hành trình từ biển lên núi với nhịp đi chậm đủ để du khách cảm được sự thay đổi cảnh quan, khí hậu, con người. Hồi sinh di sản giao thông không phải để quay về quá khứ, mà để dựng nên một tương lai nơi đường sắt kế thừa trở thành lý do khiến khách quốc tế chọn Việt Nam trong hành trình đường sắt châu Á của họ.
