Ba thói quen nhỏ nhưng đang âm thầm rút ngắn tuổi thọ
Ba thói quen ăn uống hại sức khỏe phổ biến ở người Việt hiện nay là uống nhiều nước ngọt có đường, ăn quá mặn và lệ thuộc vào thực phẩm chế biến sẵn; chúng gây thừa cân, tăng huyết áp, rối loạn chuyển hóa và bệnh mạn tính, từ đó làm tăng nguy cơ đột quỵ, tim mạch, suy thận và tử vong sớm, dù bản thân mỗi thói quen thoạt nhìn tưởng như rất nhỏ và “vô hại” trong đời sống hàng ngày.
Tại một hội thảo về giảm tiêu thụ muối và thúc đẩy chế độ ăn lành mạnh, các chuyên gia dinh dưỡng đã thẳng thắn chỉ ra rằng bệnh không lây nhiễm đang là nguyên nhân tử vong hàng đầu trên thế giới, cứ 2 giây lại có một người dưới 70 tuổi tử vong vì nhóm bệnh này. Điều đáng nói là phần lớn không phải do tai nạn bất ngờ, mà do tích lũy từ những lựa chọn ăn uống sai lệch trong nhiều năm. Khi chúng ta coi nước ngọt, đồ ăn mặn hay mì gói, xúc xích là “tiện lợi, nhanh gọn”, thực chất đang chấp nhận trả giá bằng sức khỏe và tuổi thọ. Đây không còn là chuyện sở thích cá nhân, mà là vấn đề sức khỏe cộng đồng, khi bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường và ung thư đã chiếm tới khoảng 80% số ca tử vong và gần ba phần tư gánh nặng bệnh tật.
Ăn mặn: thói quen ngon miệng nhưng đẩy huyết áp tăng và tuổi thọ giảm
Nếu phải chọn một thói quen cần thay đổi đầu tiên để giảm nguy cơ bệnh mạn tính, câu trả lời nên là giảm muối tăng tuổi thọ. Các số liệu mới nhất cho thấy người Việt đã giảm lượng muối tiêu thụ từ 9,4g/ngày năm 2015 xuống còn khoảng 8,1g/ngày. Con số này nghe có vẻ tích cực, nhưng vẫn cao gấp khoảng 1,6 lần so với khuyến nghị dưới 5g muối/ngày của cơ quan y tế quốc tế. Natri dư thừa không chỉ gây tăng huyết áp mà còn kéo theo đột quỵ, bệnh tim, tổn thương thận và nhiều cơ quan khác. Chúng ta không thể nói mình quan tâm sức khỏe nhưng vẫn chấm nước mắm, bột canh hào phóng, ăn đồ kho, rim, đồ muối mặn rồi trông chờ vài viên thuốc “cân bằng” lại mọi thứ.
Nguy hiểm ở chỗ nhiều người vẫn tin rằng muối chỉ đến từ thìa muối nêm vào nồi, trong khi thực tế natri còn ẩn trong nước mắm, nước chấm, gia vị, đồ hộp và vô số món ăn ngoài hàng. Những người đã có nguy cơ như tăng huyết áp hoặc đái tháo đường lại có xu hướng ăn mặn hơn mức chung, nghĩa là đang tự đẩy mình gần hơn tới đột quỵ hay suy thận mà không nhận ra. Theo một chuyên gia phòng bệnh, “giảm tiêu thụ muối là một trong những giải pháp quan trọng góp phần phòng ngừa bệnh không lây nhiễm, đặc biệt là tăng huyết áp, bệnh tim mạch, đột quỵ và suy thận mạn”. Nếu bạn chờ đến lúc huyết áp tăng, tim mạch có vấn đề mới bắt đầu bớt muối, tức là đã bỏ lỡ giai đoạn vàng để phòng bệnh từ sớm, từ xa.
Nước ngọt và thực phẩm chế biến sẵn: tiện lợi hôm nay, gánh nặng bệnh mạn tính ngày mai
Nhiều người xem nước ngọt, trà sữa, nước trái cây đóng chai hay snack, mì ăn liền là những niềm vui nhỏ trong ngày. Vấn đề là những “niềm vui” đó đang góp phần tạo nên bức tranh bệnh mạn tính ngày càng u ám. Theo dữ liệu dinh dưỡng, mức tiêu thụ đồ uống có đường bình quân đầu người đã tăng từ 18,5 lít/năm lên khoảng 66,5 lít/năm trong giai đoạn gần đây, tức tăng khoảng 350%. Đồ uống có đường cung cấp nhiều năng lượng nhưng giá trị dinh dưỡng thấp; dùng thường xuyên khiến lượng đường tự do tăng, thúc đẩy thừa cân, béo phì và rối loạn chuyển hóa. Một lon nước ngọt 330ml có thể chứa tới khoảng 40g đường, gần với mức 50g đường/ngày được khuyến nghị tối đa cho người trưởng thành. Một lon mỗi ngày không còn là chuyện “cho vui”, mà là vé khứ hồi đến với tiểu đường và mỡ máu.
Cùng lúc, thực phẩm chế biến sẵn nguy hiểm ở chỗ chúng len vào mọi bữa ăn: mì ăn liền, xúc xích công nghiệp, bánh kẹo, đồ ăn nhanh, sản phẩm ăn liền… ngày càng phổ biến, nhất là ở đô thị. Một chế độ ăn nhiều thực phẩm giàu năng lượng, muối và đường nhưng thiếu rau, quả và chất xơ sẽ thúc đẩy thừa cân, béo phì, tăng huyết áp và các rối loạn chuyển hóa. Niềm tự hào “ăn được nhiều thịt” cũng không vô hại: lượng thịt bình quân đã tăng từ 84g/người/ngày lên 136,4g/người/ngày, riêng khu vực thành thị lên tới 155,3g/ngày. Trong khi đó, rau và quả chín chỉ đáp ứng 66–77% mức khuyến nghị. Kết quả là cơ thể bị bủa vây bởi muối, đường, chất béo bão hòa và calo rỗng, nhưng lại thiếu chất xơ, vitamin và khoáng – nền tảng hoàn hảo cho bệnh tim, tiểu đường và ung thư phát triển.
Phòng bệnh mạn tính từ sớm hiệu quả hơn chữa trị muộn
Thông điệp quan trọng nhất từ các chuyên gia là rõ ràng: phòng bệnh mạn tính bằng thay đổi thói quen ăn uống hại sức khỏe từ sớm hiệu quả hơn rất nhiều so với chữa trị khi bệnh đã bùng phát. Việc phòng bệnh không chỉ diễn ra trong bệnh viện sau khi có chẩn đoán mà phải bắt đầu từ cộng đồng, ngay trên mâm cơm mỗi ngày. Giảm muối, cắt giảm nước ngọt và hạn chế thực phẩm siêu chế biến không phải chiến dịch cực đoan, mà là những bước nhỏ nhưng mang lại hiệu quả lớn nếu bạn kiên trì. Quan trọng hơn, những thay đổi này nên được thực hiện khi cơ thể còn khỏe, thay vì chờ đến lúc bệnh xuất hiện mới điều chỉnh. Bởi đến khi huyết áp cao, đường máu rối loạn, thận suy, mọi nỗ lực đều là chạy đua với thời gian.
Phòng ngừa từ sớm không chỉ là trách nhiệm của từng cá nhân. Các chuyên gia nhấn mạnh cần truyền thông mạnh mẽ để thay đổi hành vi ăn uống trong cộng đồng, đồng thời xây dựng một môi trường thực phẩm lành mạnh, từ nhà bếp gia đình đến trường học. Những chính sách về thuế, ghi nhãn, kiểm soát quảng cáo các sản phẩm nhiều muối, đường, thực phẩm chế biến sẵn, cùng với hệ thống giám sát đủ mạnh, là “hàng rào” bảo vệ sức khỏe toàn dân. Nhưng dù chính sách có tốt đến đâu, quyết định cuối cùng vẫn nằm ở chiếc muỗng bạn dùng để nêm, chai nước ngọt bạn mở, gói mì bạn pha. Nếu muốn sống khỏe qua tuổi 70, bạn phải khởi động thay đổi ngay từ hôm nay: bớt mặn, bớt ngọt, bớt đồ chế biến sẵn – và ưu tiên thực phẩm tươi, đa dạng, cân đối.
