Thói quen ăn uống hại sức khỏe: vấn đề không còn là chuyện cá nhân
Thói quen ăn uống hại sức khỏe là tập hợp những lựa chọn lặp đi lặp lại như uống nhiều nước ngọt, ăn quá mặn và lệ thuộc thực phẩm chế biến sẵn, khiến cơ thể phải tiếp nhận dư thừa muối, đường và năng lượng rỗng trong thời gian dài, từ đó làm tăng nguy cơ bệnh mạn tính và rút ngắn tuổi thọ ngay cả khi người đó chưa cảm nhận thấy triệu chứng rõ rệt. Những thói quen ấy đang không chỉ làm tăng vòng eo mà còn âm thầm đẩy hàng triệu người rời cuộc sống sớm hơn dự định. Các chuyên gia cảnh báo, trên toàn cầu, cứ 2 giây có 1 người dưới 70 tuổi tử vong vì bệnh không lây nhiễm – nhóm bệnh gắn chặt với cách chúng ta ăn và uống mỗi ngày. Nếu tiếp tục coi nước ngọt, đồ mặn, đồ ăn sẵn là chuyện "nhỏ", chúng ta đang đánh đổi tương lai sức khỏe bằng những tiện lợi ngắn hạn. Câu hỏi không còn là liệu có nên ăn uống lành mạnh, mà là chúng ta còn chần chờ đến bao giờ.
Ăn quá mặn: thói quen phổ biến đang nuôi lớn tăng huyết áp và đột quỵ
Nếu phải chọn một điểm xuất phát để phòng bệnh, câu trả lời nên là giảm muối phòng bệnh – càng sớm càng tốt. Lượng muối trung bình người Việt đang ăn khoảng 8,1g/ngày, đã giảm so với 9,4g/ngày năm 2015 nhưng vẫn cao gấp 1,6 lần so với khuyến nghị dưới 5g/ngày. Đó là con số không thể xem nhẹ khi natri dư thừa là yếu tố dinh dưỡng quan trọng làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, bệnh tim mạch, đột quỵ và suy thận mạn. Không ít người chỉ bắt đầu kiêng mặn sau khi đo được huyết áp cao, trong khi các chuyên gia khuyến cáo nên ăn uống lành mạnh từ trước, thay vì đợi đến lúc bệnh mạn tính xuất hiện mới điều chỉnh. Muối không chỉ nằm trong thìa muối rắc vào nồi; nó len lỏi trong nước mắm, bột canh, nước chấm, thực phẩm chế biến sẵn và các món ăn ngoài gia đình. Khi chúng ta tự trấn an rằng "ăn thêm chút chẳng sao", cơ thể lại âm thầm tích lũy rủi ro. Giảm muối là việc có thể thực hiện ngay trong căn bếp mỗi nhà, nhưng ý nghĩa của nó nằm ngoài phạm vi một bữa ăn: đó là lựa chọn bảo vệ mạch máu, trái tim và tuổi thọ lâu dài.
Nước ngọt và thực phẩm chế biến sẵn: tiện lợi hôm nay, gánh nặng bệnh tật ngày mai
Trong bức tranh thói quen ăn uống hại sức khỏe, nước ngọt và thực phẩm chế biến sẵn là hai mảnh ghép không thể bỏ qua. Mức tiêu thụ đồ uống có đường bình quân đầu người đã tăng từ 18,5 lít/năm năm 2009 lên khoảng 66,5 lít/năm vào năm 2024 – tức tăng khoảng 350% chỉ trong vài năm. Đồ uống có đường cung cấp nhiều năng lượng nhưng giá trị dinh dưỡng thấp; dùng thường xuyên làm tăng năng lượng khẩu phần, thúc đẩy thừa cân, béo phì và rối loạn chuyển hóa. Song song, mì ăn liền, xúc xích, bánh kẹo và nhiều thực phẩm chế biến sẵn, thức ăn nhanh ngày càng phổ biến, nhất là ở đô thị. Một chế độ ăn nhiều muối, đường, năng lượng rỗng và thiếu rau, quả, chất xơ thúc đẩy thừa cân, tăng huyết áp và bệnh mạn tính khác. Trẻ em và người trẻ bị bao vây bởi đồ uống có đường tại trường học, cửa hàng tiện lợi, ứng dụng giao đồ ăn. Nếu không kiểm soát sớm, một thế hệ sẽ bước vào tuổi 40 với gánh nặng tim mạch, đái tháo đường thay vì tuổi thọ dài và chất lượng cuộc sống tốt.
Ăn uống lành mạnh: can thiệp sớm bằng những điều chỉnh nhỏ nhưng bền vững
Điều đáng mừng là để kéo dài tuổi thọ và giảm nguy cơ bệnh mạn tính và tuổi thọ không cần những cuộc "cách mạng" khó thực hiện, mà là chuỗi thay đổi nhỏ nhưng kiên trì trong chế độ ăn uống. Các chuyên gia nhấn mạnh, phòng bệnh từ sớm có thể bắt đầu bằng việc bớt muối trong bữa ăn, giảm đồ uống có đường và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn. Những điều chỉnh nhỏ trong cách lựa chọn, chế biến, nêm nếm, nếu duy trì đều đặn, sẽ hình thành thói quen ăn uống lành mạnh, bảo vệ sức khỏe về lâu dài. Một chế độ ăn uống lành mạnh nên ưu tiên thực phẩm tươi, đa dạng, cân đối, tăng rau và quả chín thay vì lệ thuộc sản phẩm siêu chế biến. Quan điểm mà các chuyên gia đưa ra rất rõ: xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh phải diễn ra trước khi bệnh xuất hiện, và cần được xem là phần của lối sống chủ động chứ không phải biện pháp cấp cứu muộn màng. Khi mỗi gia đình bắt đầu thay đổi từ căn bếp, cộng đồng sẽ giảm bớt gánh nặng bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường và ung thư – những nguyên nhân đang chiếm khoảng 80% số ca tử vong.
Từ thói quen cá nhân đến chính sách cộng đồng: nếu không thay đổi, ai sẽ trả giá?
Ba thói quen tưởng nhỏ – ăn mặn, uống nước ngọt, dùng nhiều thực phẩm chế biến sẵn – đang đẩy chúng ta tiến nhanh tới giới hạn tuổi thọ, trong khi y học hiện đại phải gánh khoản nợ bệnh mạn tính khổng lồ. Hội thảo về giảm tiêu thụ muối và chế độ ăn lành mạnh đã cho thấy gánh nặng bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường và ung thư không còn là cảnh báo mà là hiện thực. Theo các chuyên gia, thúc đẩy ăn uống lành mạnh cần đi cùng truyền thông rộng rãi, kiểm soát quảng cáo, thuế tiêu thụ đặc biệt với sản phẩm gây hại sức khỏe, ghi nhãn rõ ràng và xây dựng môi trường thực phẩm lành mạnh tại trường học. Nhưng chính sách chỉ hiệu quả nếu người dân sẵn sàng thay đổi. Mỗi lon nước ngọt bớt đi, mỗi bữa ăn giảm muối, mỗi lần từ chối đồ siêu chế biến là một phiếu bầu cho sức khỏe của bản thân và con cái. Chúng ta có thể tiếp tục ăn uống theo thói quen và chờ bệnh tìm đến, hoặc chọn ăn uống lành mạnh ngay hôm nay để tuổi 70 không còn là cột mốc khó chạm tới. Lựa chọn thuộc về từng người, nhưng hệ quả sẽ lan ra toàn cộng đồng.
