Kiểm tra trên máy tính là gì và vì sao đề xuất này quan trọng?
Kiểm tra trên máy tính là hình thức đánh giá định kỳ, giữa kỳ và cuối kỳ trong các kỳ thi THCS THPT, trong đó học sinh làm bài trực tiếp trên thiết bị số và kết quả được lưu trữ dưới dạng dữ liệu điện tử, có giá trị pháp lý tương đương bài làm trên giấy khi đáp ứng yêu cầu xác thực, bảo mật và lưu trữ theo quy định pháp luật. Đề xuất Bộ GD&ĐT cho phép kiểm tra định kỳ trên máy tính đang được lấy ý kiến trong dự thảo Thông tư sửa đổi về đánh giá học sinh tiểu học, THCS, THPT. Về bản chất, đây không chỉ là chuyện đổi từ giấy sang màn hình, mà là bước chuyển tư duy trong kiểm tra – đánh giá: từ chấm điểm thuần túy sang đánh giá đa dạng qua bài kiểm tra trên giấy, kiểm tra trên máy tính, bài thực hành và dự án học tập. Nếu ngành giáo dục coi đây là một phần của chiến lược chuyển đổi số, thì xã hội cần nhìn nó như một phép thử cho năng lực hạ tầng trường học và tính công bằng của kỳ thi THCS THPT.
Lợi ích: từ đổi mới đánh giá đến kết nối với chuyển đổi số thi cử
Điểm tích cực lớn nhất của kiểm tra trên máy tính là nó bám sát mục tiêu đổi mới đánh giá và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong giáo dục, phù hợp với xu hướng chuyển đổi số. Khi bài làm được lưu trữ điện tử và có giá trị pháp lý tương đương bài giấy nếu đáp ứng chuẩn xác thực, bảo mật, lưu trữ, hệ thống điểm số và học bạ số có thể kết nối liền mạch, giảm sai sót, giảm phụ thuộc vào hồ sơ giấy vốn dễ thất lạc, rách nát. Một câu nói đáng ghi lại là: "Việc đưa kiểm tra trên máy tính vào đánh giá định kỳ học sinh diễn ra trong bối cảnh ngành giáo dục đang từng bước chuyển các hoạt động thi, kiểm tra từ môi trường giấy sang môi trường số". Quan trọng hơn, hình thức kiểm tra trên máy tính đi cùng bài thực hành, dự án học tập tạo không gian để đánh giá năng lực giải quyết vấn đề, nghiên cứu, sáng tạo của học sinh – thứ lâu nay thường bị thu hẹp trong đề thi tự luận trên giấy. Nếu được triển khai đúng cách, mỗi bài kiểm tra trên máy tính có thể trở thành một trải nghiệm học tập chứ không chỉ là một cuộc “chấm điểm nhanh”.
Điều kiện hạ tầng trường học: khoảng cách số dễ biến thành khoảng cách cơ hội
Dự thảo đã đúng khi yêu cầu chỉ những trường bảo đảm cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ thông tin, phần mềm tổ chức kiểm tra và đội ngũ nhân sự vận hành mới được tổ chức kiểm tra trên máy tính. Nhưng chính điều kiện hạ tầng trường học này đặt ra câu hỏi công bằng: liệu học sinh ở vùng khó khăn có cơ hội tiếp cận hình thức kiểm tra trên máy tính như bạn bè ở trường tư thục, đô thị? Khi một số trường được kiểm tra trên máy tính, gắn với học bạ số và quy trình quản lý hiện đại, trong khi trường khác vẫn loay hoay với phiếu điểm, học bạ giấy, nguy cơ xuất hiện "hai hệ thống" đánh giá là có thật. Bên cạnh đó, yêu cầu nhân lực vận hành, phần mềm thi an toàn không thể giải quyết bằng vài buổi tập huấn. Nếu không gắn đề xuất Bộ GD&ĐT với một chương trình đầu tư đồng bộ cho hạ tầng, thiết bị và đào tạo nhân sự, kiểm tra trên máy tính sẽ thành đặc quyền của những trường có điều kiện, thay vì là chuẩn chung của kỳ thi THCS THPT.
Lỗi máy, sự cố kỹ thuật: điểm yếu có được nhìn thẳng và xử lý đủ sâu?
Dự thảo đã không né tránh rủi ro: các cơ sở giáo dục bắt buộc phải có phương án dự phòng khi tổ chức kiểm tra trên máy tính, thông báo trước cho học sinh, phụ huynh và xử lý nếu sự cố kỹ thuật ảnh hưởng đến kết quả bài làm. Cụ thể, nhà trường có thể tổ chức kiểm tra lại bằng máy tính hoặc chuyển sang hình thức trên giấy, trong thời hạn 7 ngày. Đó là điểm cộng, vì nó thừa nhận rằng hệ thống công nghệ có thể lỗi và quyền lợi học sinh phải được bảo vệ. Tuy nhiên, rủi ro thật sự nằm ở khâu thực thi: ai đánh giá "mức độ ảnh hưởng" của sự cố? Nếu đường truyền chập chờn, máy treo 5 phút trong bài kiểm tra 45 phút đối với môn dưới 70 tiết/năm, học sinh có được quyền đề nghị làm lại không, hay tùy thuộc vào cảm nhận từng giáo viên coi thi? Một quy trình xử lý sự cố kỹ thuật chi tiết, minh bạch và có kênh phản ánh độc lập cho học sinh là điều ngành giáo dục cần xây từ đầu, nếu không muốn kiểm tra trên máy tính bị mất niềm tin ngay từ những ca lỗi đầu tiên.
Kết luận: chuẩn bị nghiêm túc để kiểm tra trên máy tính thành bước tiến, không thành rào cản
Đề xuất Bộ GD&ĐT cho phép học sinh THCS, THPT kiểm tra định kỳ, giữa kỳ, cuối kỳ trên máy tính thay vì chỉ trên giấy là bước đi hợp lý trong lộ trình chuyển đổi số thi cử, đặc biệt khi Chính phủ đã chủ trương chuyển kỳ thi tốt nghiệp THPT sang thi trên máy tính, thí điểm từ năm 2027. Nhưng để kiểm tra trên máy tính thành bước tiến chứ không thành rào cản, ngành giáo dục phải coi hạ tầng trường học, nhân lực vận hành và phương án xử lý sự cố kỹ thuật là ba trụ cột bắt buộc, không thể khoán trắng cho từng trường. Đồng thời, việc thúc đẩy học bạ số và dùng bài thực hành, dự án học tập song hành với bài kiểm tra trên máy tính cần được xem như cơ hội thay đổi văn hóa đánh giá, chứ không chỉ là thay đổi công cụ. Nếu xã hội giám sát chặt, nhà trường chuẩn bị nghiêm túc và Bộ GD&ĐT ban hành hướng dẫn đủ chi tiết, thế hệ học sinh đang ở THCS, THPT hôm nay có thể là những người đầu tiên bước qua "cánh cửa số" của kỳ thi một cách tự tin và công bằng.
