Kiểm tra trên máy tính là gì và vì sao Bộ GD-ĐT muốn thay đổi?
Kiểm tra trên máy tính trong bối cảnh giáo dục phổ thông là hình thức đánh giá định kỳ học sinh bằng bài thi thực hiện trên thiết bị số, được lưu trữ dưới dạng dữ liệu điện tử và có giá trị pháp lý tương đương bài làm trên giấy khi đáp ứng các yêu cầu về xác thực, bảo mật và lưu trữ theo quy định.
Bộ GD-ĐT đang đưa ra dự thảo sửa đổi quy định đánh giá học sinh THCS, THPT nhằm bổ sung hình thức kiểm tra, đánh giá định kỳ bằng bài kiểm tra trên máy tính. Đây là bước đi nối tiếp quá trình sửa đổi các Thông tư 27 và 22, hướng tới đồng bộ hóa đánh giá học sinh với yêu cầu chuyển đổi số của ngành và các quy định pháp lý mới. Nói cách khác, kiểm tra trên máy tính không chỉ là chuyện đổi “giấy” thành “màn hình”, mà là thay đổi cách hệ thống giáo dục ghi nhận, lưu trữ và sử dụng dữ liệu đánh giá học sinh trong suốt quá trình học tập.
Cơ sở hạ tầng công nghệ trường: điều kiện tiên quyết, không thể làm cho có
Dự thảo quy định rất rõ: nhà trường chỉ được tổ chức kiểm tra đánh giá định kỳ trên máy tính khi đáp ứng đủ các điều kiện về cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ thông tin, phần mềm kiểm tra, đánh giá và nhân lực vận hành theo hướng dẫn của Bộ GD-ĐT. Điều này đồng nghĩa mọi nỗ lực “chạy theo phong trào” mà thiếu nền tảng kỹ thuật sẽ gây hại nhiều hơn có lợi.
Vấn đề nằm ở chỗ: nhiều trường THCS, THPT hiện vẫn thiếu phòng máy đạt chuẩn, mạng internet ổn định, hệ thống điện dự phòng hoặc đội ngũ kỹ thuật đủ kinh nghiệm. Nếu nhà trường xem nhẹ yêu cầu này, một sự cố nhỏ cũng có thể làm đổ bể cả kỳ kiểm tra, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi học sinh. Yêu cầu lưu trữ bài làm và kết quả dưới dạng dữ liệu điện tử, có xác thực và bảo mật chặt chẽ, càng cho thấy đây là bài toán hạ tầng nghiêm túc chứ không chỉ là cài một phần mềm rồi cho học sinh vào làm bài.
Từ giấy sang màn hình: học sinh cần chuẩn bị những gì?
Khi kiểm tra định kỳ chuyển sang môi trường số, thách thức lớn nhất với học sinh không chỉ là kiến thức mà còn là khả năng thao tác trên máy tính trong điều kiện áp lực thời gian. Lần đầu tiên, nhiều em phải làm quen với việc đọc đề trên màn hình, trả lời bằng cách gõ phím hoặc chọn đáp án, thay vì cầm bút viết trên giấy.
Dự thảo yêu cầu nhà trường phải thông báo trước hình thức kiểm tra và yêu cầu kỹ thuật cho học sinh và cha mẹ học sinh. Đây là điểm tích cực, nhưng nếu chỉ là một tờ thông báo thì chưa đủ. Các em cần được hướng dẫn, tập dượt với phần mềm kiểm tra, làm quen với giao diện, cách lưu bài, nộp bài, xử lý tình huống mất kết nối… Nếu không, kiểm tra trên máy tính vô hình trung trở thành bài kiểm tra kỹ năng số, thay vì kiểm tra kiến thức. Trường nào bỏ qua giai đoạn “làm quen” này là đang chuyển rủi ro từ hệ thống sang chính học sinh.
Kịch bản sự cố và học sinh yếu thế: phép thử sự công bằng của nhà trường
Một điểm đáng chú ý là dự thảo yêu cầu mỗi trường phải có phương án dự phòng khi xảy ra sự cố kỹ thuật và phải thông báo trước cho học sinh. Nếu sự cố ảnh hưởng đến kết quả làm bài, trường phải tổ chức kiểm tra lại hoặc chuyển sang hình thức trên giấy trong thời hạn không quá 7 ngày làm việc, bảo đảm quyền lợi học sinh và tính khách quan, trung thực của kết quả kiểm tra. Điều này cho thấy cơ quan quản lý đã lường trước rủi ro và buộc nhà trường không được đổ lỗi cho “trục trặc kỹ thuật”.
Với học sinh khuyết tật, nhà trường phải điều chỉnh hợp lý theo đặc điểm và mức độ khuyết tật; nếu các em không thể tham gia kiểm tra trên máy tính dù đã điều chỉnh, trường phải tổ chức kiểm tra trên giấy hoặc hình thức khác phù hợp. Đây là bước tiến nhân văn, nhưng cũng là phép thử xem nhà trường có thực sự đặt học sinh yếu thế vào trung tâm hay không. Việc chuyển đổi số chỉ có ý nghĩa khi không ai bị bỏ lại phía sau.
Dự thảo còn đang lấy ý kiến: nhà trường và phụ huynh không nên đứng ngoài
Các nội dung về kiểm tra định kỳ trên máy tính hiện mới ở dạng dự thảo, đã được Bộ GD-ĐT công bố để lấy ý kiến rộng rãi. Nghĩa là, đây chưa phải quy định “đóng đinh”, mà vẫn là giai đoạn hoàn thiện chính sách. Nếu nhà trường, giáo viên, phụ huynh im lặng, những bất cập thực tế có thể không được phản ánh kịp thời.
Việc thống nhất sử dụng học bạ điện tử, cập nhật và quản lý dữ liệu đánh giá học sinh trên môi trường số được xem là nền tảng để kế thừa, sử dụng dữ liệu trong suốt quá trình học tập, kể cả khi học sinh chuyển lớp, chuyển cấp, chuyển trường. Đây là cơ hội để hệ thống đánh giá định kỳ học sinh trở nên minh bạch, liên thông hơn. Tuy nhiên, chỉ khi tiếng nói từ lớp học – những người trực tiếp chịu tác động – được lắng nghe đầy đủ, hình thức kiểm tra trên máy tính mới tránh được nguy cơ trở thành một cuộc cải cách “trên giấy”. Kết luận công bằng nhất lúc này là: nên ủng hộ hướng đi mới, nhưng phải đòi hỏi chuẩn bị nghiêm túc từ từng trường THCS, THPT.
