Lệnh cấm xuất khẩu diesel: giải pháp ngắn hạn với cái giá quá đắt
Lệnh cấm hoặc hạn chế xuất khẩu dầu diesel của Mỹ là đề xuất chính sách trong đó Washington giữ lại nhiều hơn lượng nhiên liệu chủ lực này cho thị trường nội địa, nhằm kiềm chế giá trong nước nhưng đổi lại là đẩy phần còn lại của thế giới vào rủi ro thiếu hụt và giá năng lượng tăng vọt. Đây là ý tưởng mà Tổng thống Donald Trump công khai ủng hộ trong bối cảnh giá dầu diesel Mỹ đang ở vùng rất cao, gây áp lực lên vận tải, nông nghiệp và giá hàng hóa tiêu dùng. Ngày 22/9, ông Trump tuyên bố muốn cấm xuất khẩu dầu diesel để kiểm soát giá năng lượng, mặc dù Nhà Trắng sau đó bác bỏ khả năng một lệnh cấm lập tức được ban hành. Về bản chất, đây là một chính sách mang tính đối phó, ưu tiên lá phiếu của cử tri trong nước hơn là sự ổn định của thị trường năng lượng quốc tế.
Thế giới trong vòng xoáy khủng hoảng năng lượng toàn cầu
Chính sách xuất khẩu diesel của Mỹ được đặt lên bàn trong bối cảnh khủng hoảng năng lượng toàn cầu ngày càng gay gắt. Giá dầu diesel tăng mạnh khi các cuộc xung đột tại Iran và Ukraine làm gián đoạn dòng chảy năng lượng từ Trung Đông và Nga, gây thiếu hụt nguồn cung và công suất lọc dầu trên diện rộng. Cuộc chiến tại Iran đã đẩy giá dầu diesel tăng vọt trên toàn thế giới, siết chặt ngân sách các chính phủ, đội chi phí của doanh nghiệp và làm tắc nghẽn chuỗi cung ứng từ nông trại đến cảng biển. Đồng thời, các cuộc tấn công bằng tên lửa làm hư hại nhà máy lọc dầu ở Trung Đông, còn những đòn tấn công vào cơ sở lọc dầu Nga khiến một nhà xuất khẩu lớn phải tích trữ thay vì bán ra. Trong môi trường vốn đã căng thẳng này, bất kỳ bước đi đơn phương nào của Washington cũng có nguy cơ biến cú sốc diesel thành một giai đoạn mới của khủng hoảng năng lượng toàn cầu.
Giá dầu diesel Mỹ: ưu tiên cử tri hay ổn định hệ thống?
Giá dầu diesel Mỹ leo thang đã tạo sức ép chính trị trực tiếp lên Nhà Trắng khi chi phí nhiên liệu ăn sâu vào chi phí vận tải, sản xuất, nông nghiệp và cuối cùng là giá hàng hóa trên kệ siêu thị. Như một nhà phân tích kinh tế nhận xét, phần lớn hàng hóa tại Mỹ di chuyển bằng xe tải, nên giá dầu diesel tác động thẳng vào cấu trúc chi phí kinh doanh và sau đó là túi tiền người tiêu dùng. Không ngạc nhiên khi vào ngày 30/9, ông Trump vẫn khẳng định đang "cân nhắc" việc cấm xuất khẩu diesel, dù thừa nhận điều đó có thể khiến giá các sản phẩm nhiên liệu khác tăng lên. Đây là mâu thuẫn cốt lõi: chính sách ưu tiên hạ giá dầu diesel Mỹ có thể giúp chính quyền ghi điểm trước bầu cử, nhưng lại khiến hệ thống cung ứng năng lượng toàn cầu mong manh hơn bao giờ hết.
Cú sốc tiềm tàng đối với thị trường năng lượng và chuỗi cung ứng
Nếu Mỹ thực sự siết chặt hoặc dừng xuất khẩu diesel, tác động lan tỏa sẽ rất nhanh và đau. Giới phân tích cảnh báo việc giữ lại nguồn diesel vốn đang chảy ra thị trường quốc tế có thể tạm thời làm dịu giá đối với người tiêu dùng Mỹ, nhưng đồng thời gây tổn thương nghiêm trọng cho các thị trường nhập khẩu, từ Mexico, Canada đến phần lớn châu Âu. Capital Economics nhận định một lệnh cấm như vậy có thể tạo ra cú sốc tương tự cuộc khủng hoảng khí đốt tại châu Âu sau khi Nga mở chiến dịch quân sự ở Ukraine, khi giá khí đốt từng tăng hơn 180%. Theo Chủ tịch Rapidan Energy Group, "đây sẽ là một cú sốc và đòn giáng mạnh mẽ" lên phần còn lại của thế giới. Một khi chi phí vận tải và năng lượng tăng vọt, lạm phát hàng hóa – từ thực phẩm đến nhiên liệu máy bay – sẽ trở lại và đánh thẳng vào tầng lớp dễ tổn thương nhất.
Thuế dầu diesel miễn: động thái xoa dịu hay sự thừa nhận thất bại?
Trong khi đe dọa cấm xuất khẩu, ông Trump đồng thời tung ra một nhánh ô liu khác cho cử tri nội địa: thuế dầu diesel miễn cho một bộ phận người dùng. Ngày 5/10, ông ký sắc lệnh cho phép tiếp cận diesel miễn thuế rộng rãi hơn nhằm giảm chi phí sinh hoạt khi giá nhiên liệu tăng vọt trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Cụ thể, sắc lệnh miễn thuế tiêu thụ đặc biệt liên bang đối với diesel nhuộm màu – loại nhiên liệu được ngành nông nghiệp và một số phương tiện ngoài đường sử dụng – cho đến hết năm, đồng thời yêu cầu Bộ Tài chính hoãn thu khoản thuế này mà không tính lãi hay phạt và xem xét cả khả năng loại bỏ hoàn toàn. Về chính trị, đây là thông điệp "chúng tôi đang hành động"; về kinh tế, nó thừa nhận rằng giá dầu diesel Mỹ đang gây sức ép khó chịu lên nông dân và doanh nghiệp nhỏ. Tuy nhiên, miễn thuế chỉ là miếng băng dán tạm; nó không giải quyết nút thắt lớn hơn: sản lượng lọc dầu và sự phụ thuộc lẫn nhau trong thị trường nhiên liệu toàn cầu.
Kết luận: Tránh chữa cháy bằng cách đổ thêm dầu vào khủng hoảng
Từ góc độ lợi ích ngắn hạn, lệnh cấm xuất khẩu diesel có thể giúp kiềm chế giá dầu diesel Mỹ và mang lại cho Nhà Trắng một câu chuyện dễ kể với cử tri. Nhưng từ góc nhìn rộng hơn, đó là một can thiệp mang tính quốc gia chủ nghĩa có nguy cơ khuếch đại khủng hoảng năng lượng toàn cầu, làm tổn thương các đồng minh và cuối cùng quay lại tác động tiêu cực đến chính Mỹ thông qua giá hàng hóa nhập khẩu, bất ổn tài chính và suy giảm tăng trưởng. Kết hợp chính sách xuất khẩu diesel cứng rắn với miễn thuế dầu diesel chỉ càng cho thấy Washington đang chữa cháy trong một hệ thống vốn đã thiếu công suất lọc dầu và phụ thuộc lẫn nhau. Thay vì khóa van với thế giới, lựa chọn khôn ngoan hơn là tăng đầu tư hạ tầng lọc dầu, điều phối dự trữ chiến lược với các đối tác và chấp nhận rằng ổn định trong nước khó thể tách rời khỏi ổn định toàn cầu.
