Định nghĩa vấn đề: Lệnh cấm diesel không chỉ là chuyện giá nhiên liệu
Lệnh cấm xuất khẩu diesel là biện pháp mà một quốc gia tạm thời ngừng bán dầu diesel ra thị trường quốc tế, nhằm ưu tiên nguồn cung nội địa, ổn định giá trong nước nhưng đồng thời có nguy cơ gây gián đoạn dòng chảy năng lượng toàn cầu, siết chặt thị trường dầu diesel và tạo hiệu ứng dây chuyền lên các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu. Đề xuất cấm xuất khẩu diesel 90 ngày đang được chính quyền Donald Trump cân nhắc để hạ nhiệt giá nhiên liệu trong nước trước bầu cử giữa kỳ tháng 11. Điều này lập tức thổi bùng nỗi lo ở châu Âu, nơi EU công khai "quan ngại" trước nguy cơ Mỹ chặn nguồn cung sang khối. Vấn đề không còn là một tranh luận kỹ thuật về giá nhiên liệu, mà là phép thử chính trị cho chính sách Trump năng lượng và tính bền vững của chiến lược an ninh năng lượng EU.
Chính sách Trump năng lượng: “Nước Mỹ trước tiên” và cái giá toàn cầu
Đề xuất cấm xuất khẩu diesel 90 ngày phản ánh một lựa chọn rất nhất quán với khẩu hiệu "Nước Mỹ trước tiên": giảm xuất khẩu, dồn nguồn cung cho thị trường nội địa để trấn an cử tri trước giá nhiên liệu leo thang. Về mặt chính trị trong nước, đây là thông điệp dễ hiểu: Nhà Trắng sẵn sàng cắt bớt “mạch máu” công nghiệp của các đối tác để ưu tiên cử tri Mỹ. Nhưng về kinh tế, chính các quan chức năng lượng Mỹ đã cảnh báo lệnh cấm toàn diện là "ý tưởng rất tồi", không giải quyết căn gốc vấn đề giá. Khi diesel sản xuất ra không thể xuất khẩu, kho chứa nhanh chóng đầy, buộc các nhà máy lọc dầu giảm công suất, kéo theo xăng và nhiên liệu máy bay cũng sụt sản lượng. Nói cách khác, chính sách Trump năng lượng ở đây mang tính đối phó chính trị nhiều hơn là một giải pháp thị trường, và có nguy cơ tự bắn vào chân mình.
EU: Từ chiến lược đa dạng hóa đến thế bị kìm kẹp
EU hiện đang ở vị thế mong manh đáng báo động. Sau khi xung đột tại Trung Đông và các cuộc tấn công nhằm vào nhà máy lọc dầu Nga làm đứt gãy nguồn cung, Brussels đã chọn Mỹ như trụ cột trong chiến lược đa dạng hóa năng lượng từ năm 2022. Kết quả: trong nhiều tháng gần đây, hơn một nửa lượng dầu diesel nhập khẩu của khối đến từ Mỹ. Đó là mức phụ thuộc mà bất kỳ cú gián đoạn nào từ Washington đều có thể bóp nghẹt thị trường dầu diesel châu Âu gần như ngay lập tức. Không ngạc nhiên khi phát ngôn viên Ủy ban châu Âu Olof Gill phải cảnh báo rằng mọi gián đoạn "có nguy cơ tác động tiêu cực đến cả hai bên". Hệ lụy thực tế đã thể hiện: giá diesel trung bình tại EU tăng lên mức cao kỷ lục, với 19 nước thành viên ghi nhận mặt bằng giá chưa từng có. Đây không chỉ là khủng hoảng năng lượng EU, mà là hệ quả của một chiến lược đa dạng hóa thiếu đối xứng, biến một nhà cung cấp lớn thành “cây gậy” treo lơ lửng trên đầu châu Âu.
Chiến dịch ngoại giao của EU và rủi ro thị trường dầu diesel toàn cầu
Trước nguy cơ bị "cắt mạch máu", EU buộc phải chọn công cụ họ quen thuộc nhất: ngoại giao. Các cuộc tiếp xúc cấp cao với chính quyền Mỹ đang diễn ra, với kỳ vọng Washington sẽ tham vấn với các đối tác thân cận trước khi ra quyết định ảnh hưởng tới các thị trường chung. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron nói thẳng: lệnh cấm xuất khẩu diesel là quyết định "tồi tệ", kể cả với chính kinh tế Mỹ. Nhưng câu hỏi thực sự là: liệu ngoại giao có đủ để ngăn một biện pháp được xây dựng phục vụ ưu tiên trong nước và mục tiêu bầu cử? Trên bình diện thị trường dầu diesel, cảnh báo đã rất rõ ràng: Mỹ hiện là nước xuất khẩu diesel lớn nhất thế giới; nếu nguồn cung này bị rút khỏi thị trường, nền kinh tế châu Âu và thế giới sẽ chịu tác động sâu rộng. Các phân tích chỉ ra lệnh cấm sẽ khiến nguồn cung toàn cầu thắt chặt đáng kể, buộc các thị trường ngoài Mỹ phải lao vào cuộc cạnh tranh tìm nguồn thay thế với giá cao hơn. Đây là công thức hoàn hảo cho một vòng xoáy tăng giá nhiên liệu toàn cầu mới.
Canada: Bài học chuẩn bị dự phòng và kết luận cho các nước nhập khẩu
Trong khi EU chạy đua vận động hành lang, Canada thể hiện một cách tiếp cận khác: chuẩn bị sẵn kịch bản. Bộ trưởng Năng lượng Tim Hodgson cho biết nước này đã có kế hoạch dự phòng để ứng phó mọi gián đoạn nguồn cung diesel, bao gồm cả khả năng Mỹ cấm xuất khẩu nhiên liệu này. Canada tự tin vì là nước xuất khẩu ròng diesel, không rơi vào tình trạng thiếu hàng dù giá nhiên liệu nội địa ở mức cao. Đây là đối trọng thú vị với khủng hoảng năng lượng EU: hai nền kinh tế phát triển, nhưng một bên xây dựng năng lực tự chủ và phương án dự phòng, bên kia đặt cược quá lớn vào một nguồn cung duy nhất rồi phải trông chờ ngoại giao khi rủi ro xuất hiện. Bài học ở đây khá rõ: trong kỷ nguyên chính sách Trump năng lượng và các lệnh cấm xuất khẩu diesel mang màu sắc chủ nghĩa dân túy, mọi quốc gia nhập khẩu không thể coi an ninh năng lượng là khái niệm trừu tượng. Họ cần đa dạng hóa thực chất, có kế hoạch dự phòng rõ ràng, và luôn chuẩn bị cho kịch bản nhà cung cấp lớn quay lưng vì sức ép chính trị trong nước.
