Từ cáo buộc trộm cắp đến do thám: công nghệ đã trở thành hồ sơ an ninh
Chuỗi cáo buộc pháp lý nhắm vào Huawei và tập đoàn vận tải biển COSCO tại Mỹ là ví dụ điển hình cho việc tranh chấp công nghệ Mỹ Trung đã dịch chuyển thành một cuộc đối đầu an ninh–địa chính trị, nơi các tập đoàn Trung Quốc bị xem như công cụ mở rộng ảnh hưởng chiến lược và thu thập thông tin, còn hệ thống pháp lý được dùng như đòn bẩy gây sức ép thương mại, kiểm soát chuỗi cung ứng và định hình lại trật tự công nghệ toàn cầu. Điểm đáng chú ý không phải là việc doanh nghiệp bị kiện – điều vốn dĩ thường thấy trong môi trường cạnh tranh – mà là cách các cáo buộc được đóng khung như câu chuyện về “trộm cắp, dối trá, che đậy”, với mục tiêu tối thượng là “thống trị ngành viễn thông trên toàn thế giới” theo lời công tố viên Bộ Tư pháp Mỹ Taylor Stout. Cùng lúc, COSCO bị nghi ngờ sử dụng thiết bị giấu kín trên tàu để thu thập thông tin tình báo cho Bắc Kinh, nhưng tập đoàn này lập tức gọi các cáo buộc là “hoàn toàn vô căn cứ” và sai sự thật. Những diễn biến này báo hiệu một giai đoạn mà mọi động thái pháp lý với doanh nghiệp Trung Quốc khó có thể tách khỏi bối cảnh cạnh tranh quyền lực giữa hai nền kinh tế lớn.
Huawei hầu tòa Mỹ: khi cạnh tranh công nghệ biến thành cáo buộc hình sự
Vụ Huawei hầu tòa Mỹ không đơn thuần là một tranh chấp dân sự giữa các công ty công nghệ, mà là bản cáo trạng hình sự kéo dài nhiều năm, nơi Washington muốn chứng minh rằng một tập đoàn viễn thông hàng đầu Trung Quốc đã xây dựng vị thế bằng cách vi phạm bí mật thương mại và lạm dụng hệ thống tài chính Mỹ. Theo phía công tố, trong khoảng hai thập niên, Huawei đã đánh cắp bí mật thương mại từ nhiều công ty Mỹ, bao gồm mã nguồn hệ điều hành dành cho các bộ định tuyến Internet của Cisco và cánh tay robot kiểm tra điện thoại của T‑Mobile, nhằm giành lợi thế cạnh tranh không công bằng. Không dừng ở đó, bản cáo trạng khởi phát từ năm 2018 cáo buộc Huawei cùng giám đốc tài chính phạm gian lận ngân hàng và vi phạm lệnh trừng phạt liên quan đến hoạt động tại Iran. Sau vụ bắt giữ Mạnh Vãn Chu ở Canada theo yêu cầu của Washington, vụ án được mở rộng với các cáo buộc tống tiền, gian lận qua phương tiện điện tử, vi phạm lệnh trừng phạt và lừa dối các tổ chức tài chính về giao dịch tại Iran và Triều Tiên. Phiên xử hiện tại được dự kiến kéo dài khoảng ba tháng với nhiều cựu nhân viên Huawei và chuyên gia viễn thông lần lượt ra làm chứng. Nếu tòa kết tội, phán quyết không chỉ là án phạt với một doanh nghiệp, mà là thông điệp về cách Mỹ sẽ đối xử với các tập đoàn Trung Quốc trong cuộc tranh chấp công nghệ dài hơi.
Lập luận đối nghịch: cạnh tranh hay “văn hóa tội phạm” trong ngành viễn thông?
Điểm gây tranh cãi nhất trong hồ sơ Huawei là cách hai bên mô tả cùng một chuỗi sự kiện với hai hệ quy chiếu hoàn toàn đối lập. Đối với công tố, những hành vi như nhân viên bị phát hiện chụp ảnh bên trong thiết bị robot của T‑Mobile rồi bẻ một bộ phận bỏ vào balô là minh chứng cho môi trường nơi việc thu thập công nghệ đối thủ được dung thứ. Stout thậm chí tuyên bố “Huawei đã nuôi dưỡng một văn hóa tội phạm và tham nhũng, và hành vi tội phạm đó là một chiến lược kinh doanh quan trọng”. Phía Huawei đáp trả bằng việc tái định nghĩa câu chuyện: luật sư Brian Heberlig khẳng định đây là câu chuyện về cạnh tranh và đổi mới, không phải âm mưu; là những giao dịch kinh doanh thông thường, không phải hành vi phạm tội. Theo ông, chính phủ Mỹ đã “cố tình lựa chọn những sự việc riêng lẻ” rồi hợp nhất chúng thành một âm mưu lớn chưa từng tồn tại, trong khi các sự cố liên quan đến Cisco hay T‑Mobile chỉ là hành động của cá nhân và đã được ban lãnh đạo khắc phục. Nói cách khác, hai bên không chỉ tranh cãi về việc Huawei có vi phạm bí mật thương mại hay không, mà còn về ranh giới giữa "thực hành cạnh tranh tích cực" và "chiến lược có hệ thống nhằm chiếm đoạt công nghệ" – một ranh giới ngày càng mờ đi trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị.
COSCO cáo buộc do thám: thương mại hàng hải bị cuốn vào vòng xoáy an ninh
Trong khi Huawei đối mặt với tòa án và cáo buộc hình sự, COSCO – một trong những tập đoàn vận tải biển lớn của Trung Quốc – lại trở thành tâm điểm của các nghi ngờ do thám. Hai quan chức cấp cao trong chính quyền Mỹ được dẫn lời cho rằng COSCO đã sử dụng thiết bị nghe lén đặt trên tàu để thu thập thông tin liên lạc quân sự gần bờ biển nhiều quốc gia, trong đó có Mỹ, và hợp tác với chính phủ Trung Quốc trong hoạt động này suốt hàng chục năm. Nếu đúng, điều này biến mạng lưới tàu hàng thành "anten" di động cho hoạt động tình báo tín hiệu trên khắp châu Âu, Bắc Mỹ và châu Á. COSCO lập tức bác bỏ toàn bộ cáo buộc, khẳng định mọi thiết bị liên lạc, định vị và an toàn trên tàu chỉ phục vụ mục đích thương mại hợp pháp như bảo đảm an toàn hàng hải, liên lạc tàu–bờ và ứng phó khẩn cấp. Tập đoàn nhấn mạnh không có thiết bị nào trên tàu được sử dụng để nghe lén thông tin quân sự hay thu thập tình báo. Thời điểm các cáo buộc xuất hiện cũng trùng với kế hoạch Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đến Washington hội đàm với Tổng thống Mỹ, nơi chương trình nghị sự dự kiến xoay quanh các vấn đề an ninh và thương mại. Khi các tuyến vận tải biển toàn cầu bị đặt dưới lăng kính tình báo, khả năng tin cậy trong chuỗi cung ứng không còn là vấn đề thuần túy kinh tế mà là biến số địa chính trị.
Tranh chấp công nghệ Mỹ Trung: pháp đình là chiến tuyến mới
Điểm nối liền các vụ việc Huawei và COSCO là cách chúng được gắn vào cuộc tranh chấp công nghệ Mỹ Trung, nơi mỗi cáo buộc pháp lý đều có lớp nghĩa chiến lược. Với Huawei, các cáo buộc đánh cắp bí mật thương mại đã được mở rộng sang vi phạm lệnh trừng phạt Iran và che giấu giao dịch với Triều Tiên, khiến vụ án vượt ra khỏi phạm vi cạnh tranh giữa các công ty viễn thông để trở thành hồ sơ về an ninh quốc gia và chính sách đối ngoại. Mỹ đã hạn chế thiết bị mạng Huawei trong nước và cấm nhà cung cấp xuất khẩu hàng hóa, công nghệ Mỹ cho tập đoàn nếu không có chấp thuận từ Bộ Thương mại – một dạng "trừng phạt tập đoàn Trung Quốc" thông qua bộ công cụ kiểm soát công nghệ. Ở tầm rộng hơn, phán quyết đối với Huawei được chú ý không chỉ vì hậu quả pháp lý mà vì cách nó sẽ được diễn giải trong cuộc tranh chấp công nghệ và thương mại kéo dài giữa hai bên. COSCO, với cáo buộc do thám bị bác bỏ, cho thấy thương mại hàng hải cũng không thoát khỏi việc bị an ninh hóa. Khi công nghệ viễn thông và hạ tầng logistics cùng lúc bị đặt dưới nghi ngờ, pháp đình trở thành chiến tuyến mới nơi Mỹ thách thức mô hình phát triển của các tập đoàn Trung Quốc. Kết luận hợp lý ở thời điểm này là: bất kể tòa xử ra sao, hai nền kinh tế khó quay về thời kỳ coi nhau như đối tác thuần túy – bởi công nghệ đã được nâng cấp thành công cụ cạnh tranh quyền lực, và các vụ kiện chỉ là bề mặt pháp lý của cuộc đấu đó.
