Quyền truy cập vệ tinh trở thành đòn bẩy ngoại giao
Starlink kiểm soát địa chính trị là việc dùng quyền bật, tắt hoặc giới hạn mạng Internet vệ tinh để tác động đến liên lạc và hoạt động của các bên tại những điểm nóng quốc tế. Sáu cựu quan chức cấp cao Mỹ tiết lộ rằng chính quyền Joe Biden và Donald Trump nhiều lần đề nghị SpaceX điều chỉnh dịch vụ tại Ukraine và Trung Đông. Đây không còn là câu chuyện thuần túy về vùng phủ sóng: khi một kết nối có thể hỗ trợ đồng minh, người biểu tình hoặc lực lượng vũ trang, quyền tiếp cận nó mang giá trị ngoại giao và quân sự. Các quan chức dưới thời Biden được cho là đã phối hợp với SpaceX để cắt dịch vụ của đối thủ và mở rộng vùng phủ sóng cho đồng minh. Những tiết lộ này khiến các hạn chế gần đây tại Ukraine đáng chú ý hơn: chúng cho thấy việc can thiệp vào dịch vụ ở nước ngoài không phải tiền lệ mới.
Từ Ukraine đến Iran: bật hoặc tắt đều có hệ quả
Dưới thời Biden, Washington muốn SpaceX vô hiệu hóa Starlink tại Yemen và Lebanon để ngăn các nhóm được Iran hậu thuẫn sử dụng dịch vụ liên lạc, đồng thời thúc đẩy phủ sóng tại Iran và hỗ trợ quân đội Ukraine. Sau khi biểu tình nổ ra ở Iran vào tháng 9-2022, chính quyền Mỹ đề nghị kích hoạt dịch vụ và hỗ trợ đưa thiết bị đầu cuối vào nước này; thông tin được công bố hồi tháng 2 cho biết Mỹ đã chuyển hàng nghìn bộ thu phát Starlink tới Iran. Chính quyền Trump cũng được cho là muốn cung cấp Starlink tại Iran sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel trong giai đoạn 2025-2026, nhằm tăng khả năng truy cập Internet và liên lạc cho người biểu tình chống chính phủ. Ở Ukraine, Internet vệ tinh Ukraine đã trở thành hạ tầng thiết yếu: Kiev phụ thuộc vào Starlink để phòng thủ trước tên lửa Nga, nên gián đoạn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của drone.
Starshield phơi bày ranh giới mờ giữa doanh nghiệp và chính phủ
Tranh cãi hiện nay tập trung vào Starshield, dịch vụ liên lạc bảo mật dành cho quân sự trên nền tảng Starlink. Tổng thống Volodymyr Zelensky cho biết quyền truy cập của Ukraine bị hạn chế có chủ ý và việc này ảnh hưởng đến các máy bay không người lái; phía Mỹ chỉ xác nhận có tình trạng giảm tốc độ, không công khai xác nhận ai ra quyết định. Elon Musk nói Starshield thuộc sở hữu và do chính phủ Mỹ kiểm soát, còn các giới hạn sử dụng do quân đội và cuối cùng là Tổng thống quyết định. Nhưng chính lời giải thích ấy càng làm rõ vấn đề: hạ tầng do doanh nghiệp tư nhân vận hành có thể trở thành một phần trong quyền lực nhà nước mà công chúng khó giám sát. Starshield ngoại giao vì thế không chỉ là một nhãn gọi; đó là câu hỏi về trách nhiệm khi một thay đổi kỹ thuật có thể ảnh hưởng đến hoạt động quân sự của một đồng minh.
Sự phụ thuộc vào SpaceX cần lời giải dài hạn
Vai trò của SpaceX đặt ra một thế khó cho Washington: công ty cung cấp năng lực liên lạc có giá trị chiến lược, nhưng quyết định vận hành lại gắn với một doanh nghiệp tư nhân và lãnh đạo có quan điểm riêng. Một chuyên gia được dẫn lời nhận định rằng Elon Musk trên danh nghĩa là doanh nhân có hợp đồng với chính phủ, nhưng trên thực tế đang đưa ra những quyết định lớn về chính sách đối ngoại. Năm 2022, Musk công khai nói đã chỉ đạo cắt vùng phủ sóng Starlink tại một số khu vực Ukraine và từ chối kích hoạt dịch vụ ở Crimea để hỗ trợ một cuộc tấn công của Ukraine. Những tiền lệ ấy khiến việc làm rõ các hạn chế gần đây trở nên cần thiết; nghị sĩ Jason Crow đã kêu gọi giải thích những thay đổi đối với dịch vụ vệ tinh dành cho Ukraine. Giới chức châu Âu cũng được thúc giục phát triển năng lực liên lạc vệ tinh quân sự riêng, bởi hiện chưa có phương án thay thế khả thi trong ngắn hạn.
