Đại lộ sông Hồng Hà Nội: Không còn “quay lưng ra sông” mà đối diện rủi ro lũ
Đại lộ sông Hồng Hà Nội là trục đại lộ cảnh quan dài khoảng 40 km, quy mô hơn 11.000 ha, được quy hoạch như không gian chiến lược về giao thông, cảnh quan và phát triển đô thị, đồng thời tích hợp các giải pháp quản lý lũ lụt thích ứng và bảo vệ không gian thoát lũ trước các kịch bản biến đổi khí hậu 2100. Hà Nội vừa công bố việc điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5000 để phục vụ Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng. Điểm đáng nói không phải ở kích thước 11.418 ha hay 279.525 người đang sinh sống trong khu vực nghiên cứu, mà ở lựa chọn chính trị và kỹ thuật: chấp nhận sống chung với lũ thay vì cố gắng “bịt” sông bằng thêm những con đê mới. Thành phố chuyển từ mô hình đô thị “quay lưng ra sông” sang “quay mặt vào sông”, nhưng là một cái quay mặt đầy ý thức trước rủi ro, dựa trên mô phỏng lũ chu kỳ 500 năm.
Mô phỏng lũ chu kỳ 500 năm: Quyết định độ cao mặt đất trên cơ sở khoa học
Thay vì quy hoạch theo cảm tính, Hà Nội dùng mô hình toán thủy lực một chiều (1D) và hai chiều (2D), được hiệu chỉnh bằng số liệu đo thực tế, để tính toán toàn bộ lưu vực sông Hồng – Thái Bình. Kịch bản cực đoan nhất là trận lũ có chu kỳ 500 năm, được dùng làm cơ sở xác định cao độ san nền an toàn cho từng khu chức năng dọc hai bờ. Đây là bước tiến quan trọng: thành phố không chỉ nhìn vào đoạn sông qua địa giới mình, mà tính cả tác động liên vùng từ thượng lưu, hạ lưu, chế độ vận hành hồ thủy điện, thủy triều và các kịch bản biến đổi khí hậu đến năm 2100. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây: “Kịch bản lũ chu kỳ 500 năm được dùng làm mốc thiết kế cao độ san nền trên toàn tuyến đại lộ sông Hồng”. Đó là cách quy hoạch đối mặt với tương lai dài hạn, chứ không dừng ở chu kỳ nhiệm kỳ.
Không gian thoát lũ: Lựa chọn khó nhưng đúng của quản lý lũ lụt thích ứng
Trong bối cảnh nhiều đô thị chọn xây thêm tường chắn, Hà Nội lại khẳng định nguyên tắc cốt lõi: “không thu hẹp không gian thoát lũ và không đề xuất giải pháp xây đê mới nằm trong đê cũ”. Điều này biến đại lộ sông Hồng Hà Nội thành một thử nghiệm quản lý lũ lụt thích ứng đáng chú ý: thay vì nâng cấp “thành trì”, thành phố tổ chức lại bãi sông để dòng nước có chỗ đi. Khu vực nghiên cứu hiện có mặt nước khoảng 3.626 ha (30%), đất nông nghiệp khoảng 5.741 ha (50%) và đất ở 1.102 ha (10%) với 279.525 dân. Việc không thu hẹp không gian thoát lũ đồng nghĩa với chấp nhận giới hạn phát triển xây dựng trên bãi sông, ưu tiên cây xanh, công viên, không gian văn hóa, thể thao và các công trình có thể tháo dỡ, đê lũ sinh thái dạng bậc thang, vườn mưa giữ phù sa. Đây là sự thừa nhận rằng dòng sông và lũ có quyền tồn tại, và đô thị phải thích ứng theo.
Cấu trúc bậc thang: Phân tầng rủi ro để bảo vệ dân và mở không gian công cộng
Điểm đáng bàn nhất trong thiết kế là tư duy phân tầng rủi ro theo cao độ. Khu vực trên 11,5 m được phép xây dựng mới; tầng 9,5–11,5 m dành cho không gian linh hoạt, công trình thích ứng sinh thái và cải tạo khu ở hiện hữu; dưới 9,5 m chủ yếu là phục hồi sinh thái, đường dạo, xe đạp, không gian văn hóa, thể thao công cộng có thể tháo dỡ khi nước lên. Các tuyến giao thông ven sông sẽ được thiết kế chịu được ngập ngắn hạn mùa mưa, thay vì yêu cầu “không bao giờ ngập” bất chấp tự nhiên. Theo quy hoạch, người dân sẽ có thêm khả năng tiếp cận công viên, đường dạo, không gian cộng đồng, hoạt động văn hóa, lễ hội và cảnh quan ven sông ở các khu vực được tổ chức phù hợp. Quản lý lũ lụt thích ứng ở đây có nghĩa: chấp nhận ngập ở nơi ít rủi ro để giảm áp lực lên khu dân cư cao hơn, và dùng chính những nơi hay ngập làm không gian xanh công cộng.
Chiến lược dài hạn đến 2100: Cân bằng phát triển đô thị và an toàn lũ
Tầm nhìn của Hà Nội với đại lộ sông Hồng không dừng ở vài chục năm mà gắn với các kịch bản biến đổi khí hậu 2100 trong thiết kế hạ tầng và tổ chức không gian thoát lũ. Trục đại lộ được định nghĩa là “An toàn – Sinh thái – Giao thông”, tích hợp giải pháp thích ứng thiên tai, bảo đảm tiêu thoát nước tự nhiên và phù hợp cảnh quan bãi sông. Mạng lưới đường ven sông sẽ kết nối với các trục chính, cầu qua sông, đường thủy và đường sắt đô thị, biến khu vực từng bị chia cắt bởi hệ thống đê thành một trục đô thị có kết nối tốt hơn, nhiều không gian xanh và công cộng hơn, đồng thời tạo thêm điều kiện cho hoạt động văn hóa, du lịch, thương mại, dịch vụ và sinh hoạt cộng đồng. Hà Nội còn nghiên cứu xây đập dâng (weir) để điều tiết và ổn định mực nước, nhưng vị trí cụ thể sẽ được khảo sát trong các giai đoạn đầu tư tiếp theo. Kết luận hợp lý là: nếu thành phố kiên trì nguyên tắc không gian thoát lũ rộng mở, đại lộ sông Hồng có thể trở thành một hình mẫu quy hoạch chấp nhận lũ, thích ứng khí hậu và vẫn phát triển đô thị.
