Từ dòng sông bị quay lưng đến trục đại lộ cảnh quan trung tâm
Trục đại lộ sông Hồng là dự án hình thành tuyến đại lộ cảnh quan dài khoảng 80 km dọc sông Hồng, kết hợp giao thông với hệ thống công viên ven sông, quảng trường, không gian văn hóa và nghệ thuật công cộng, nhằm đưa dòng sông từ ranh giới địa lý trở thành không gian trung tâm trong phát triển đô thị Hà Nội, gắn với quy hoạch Hà Nội 100 năm hướng tới một đô thị toàn cầu hiện đại, bền vững và đặt chất lượng sống người dân làm trọng tâm. Điều đáng chú ý là dự án này không được nhìn như một con đường mới mà như một tuyên bố quy hoạch. Hà Nội từng phát triển quay lưng ra sông vì nỗi lo lũ lụt và hệ thống đê điều tạo ranh giới cứng giữa đô thị và sông Hồng. Việc biến sông Hồng thành “mặt tiền” của Thủ đô thể hiện lựa chọn rõ ràng: phát triển đô thị Hà Nội sẽ gắn với dòng sông, không tách rời nó. Đây là bước ngoặt tư duy, bởi thành phố đang từ “quản lý dòng sông” chuyển sang “phát triển cùng dòng sông”, coi sông là nguồn lực chứ không chỉ là đối tượng cần kiểm soát.
Đại lộ cảnh quan: giao thông, không gian công cộng và bản sắc đô thị
Nếu chỉ làm thêm một tuyến đường ô tô, trục đại lộ sông Hồng sẽ không tạo khác biệt. Điểm quan trọng nằm ở cấu trúc đa chức năng: trục này vừa là kết nối giao thông, vừa là không gian công cộng Hà Nội quy mô lớn với công viên ven sông, quảng trường, không gian văn hóa, nghệ thuật công cộng, kiến trúc biểu tượng và các khu vực tái thiết đô thị. Cách tích hợp giao thông với công viên và quảng trường buộc quy hoạch không gian công cộng Hà Nội phải nghiêm túc hơn: chỗ cho người đi bộ, cho sinh hoạt văn hóa cộng đồng, cho các sự kiện ngoài trời phải là phần trung tâm, không bị phụ thuộc vào xe cơ giới. Theo kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng, giá trị lớn nhất của dự án "không nằm ở số kilomet đường, diện tích đất hay tổng mức đầu tư, mà ở khả năng trở thành một di sản kiến trúc - cảnh quan của Hà Nội trong thế kỷ XXI". Đây là chuẩn đánh giá cao hơn, đòi hỏi thành phố không chỉ giải bài toán kỹ thuật mà phải tạo được bản sắc đô thị mới.
Sông Hồng như trục cảnh quan sinh thái-văn hóa: tiếp cận mới cho phát triển đô thị
Quy hoạch Hà Nội 100 năm xác định sông Hồng là trục cảnh quan sinh thái-văn hóa chủ đạo, mở ra cách tiếp cận mới trong phát triển đô thị. Điều này nghĩa là cảnh quan sinh thái sông Hồng không còn là vùng đệm phải tránh mà trở thành cấu phần của hệ sinh thái đô thị: bãi giữa và các khu vực ven sông có vai trò hấp thụ nước lũ, tái tạo phù sa, duy trì đa dạng sinh học và điều hòa khí hậu. Nguyên tắc “càng gần dòng nước càng hạn chế xây dựng công trình cố định” đặt nền cho phát triển linh hoạt, tôn trọng tự nhiên. Trên bình diện văn hóa, trục đại lộ cảnh quan sông Hồng được nhìn như “bảo tàng sống” kết nối làng cổ, làng nghề, đình, chùa, di tích lịch sử và không gian nông nghiệp ven sông. Đây là cách phát triển đô thị Hà Nội không chấp nhận đánh đổi ký ức và lối sống ven sông để lấy những dãy nhà cao tầng vô cảm. Khi sông Hồng trở thành trục cảnh quan sinh thái-văn hóa, thành phố không chỉ tăng diện tích xanh mà còn nâng tầm câu chuyện về mình.
Khát vọng đô thị toàn cầu và bài toán người dân ven sông
Khát vọng biến Hà Nội thành đô thị toàn cầu không thể chỉ thể hiện bằng những từ khóa hào nhoáng. Việc nghiên cứu hình thành một đại lộ cảnh quan dài khoảng 80 km dọc sông Hồng, hướng tới không gian phát triển hiện đại, bền vững, lấy chất lượng sống người dân làm trung tâm, là bước đi cụ thể để hiện thực hóa khát vọng đó. Song, chất lượng sống không thể chỉ đo bằng bề rộng vỉa hè hay độ hoành tráng của quảng trường. Các cộng đồng ven sông đã chịu thiệt thòi trong một thời gian rất dài vì hệ thống đê điều và tư duy quản lý rủi ro lũ. Nếu trục đại lộ sông Hồng tiếp tục để họ “hy sinh nhiều nhất nhưng hưởng lợi ít nhất” thì dự án có thể thành công về kỹ thuật, hiệu quả về kinh tế nhưng thất bại trong mắt cư dân. Lấy người dân làm trung tâm nghĩa là phải đặt câu hỏi ai được ở lại, ai được tham gia, ai kể tiếp câu chuyện văn hóa sông Hồng, thay vì chỉ coi họ là đối tượng di dời. Đây là ranh giới giữa một đại lộ cảnh quan đẹp trên giấy và một trục không gian chiến lược thực sự sống được cùng cộng đồng.
Kết luận: Hà Nội có dám để sông Hồng định nghĩa mình?
Mỗi đô thị lớn trên thế giới đều gắn hình ảnh với một dòng sông: Paris với Seine, London với Thames, Budapest với Danube, Seoul với quá trình hồi sinh Cheonggyecheon. Hà Nội từng có sông Hồng như nguồn sống nhưng chưa bao giờ để nó trở thành mặt tiền kiến trúc của Thủ đô. Trục đại lộ sông Hồng, nếu được triển khai đúng định hướng, có thể trở thành nhận diện mới về một Hà Nội văn hiến, văn minh, hiện đại và hạnh phúc. Tuy vậy, để sông Hồng định nghĩa mình, Hà Nội phải chấp nhận thay đổi thói quen quy hoạch: coi cảnh quan sinh thái sông Hồng là nền tảng, không gian công cộng Hà Nội là tài sản chung, và người dân ven sông là đồng tác giả, không phải đối tượng điều chỉnh. Khi đó, đại lộ không chỉ nối các bờ, mà nối được quá khứ, hiện tại và tương lai trong một tầm nhìn trăm năm.
