Mẫu ADN biến thông tin thân nhân thành cơ hội đối sánh
Thu mẫu ADN thân nhân liệt sĩ là quá trình thu nhận mẫu sinh phẩm cùng thông tin của gia đình để xây dựng dữ liệu phục vụ đối sánh, qua đó hỗ trợ xác định danh tính những hài cốt còn thiếu thông tin. Đây không phải việc riêng của phòng xét nghiệm: khâu rà soát nhân thân, hướng dẫn hồ sơ và đưa mẫu lên hệ thống tại địa phương quyết định dữ liệu có thể được tập hợp đầy đủ đến đâu. Tại xã Bình An, công an xã phối hợp với cán bộ Phòng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội và Công ty GeneViet hướng dẫn thân nhân hoàn thiện thủ tục, lấy mẫu theo quy trình và cập nhật thông tin lên hệ thống. Việc thu mẫu ADN liệt sĩ vì thế là một mắt xích thiết thực trong nỗ lực lớn hơn: biến ký ức gia đình và mẫu sinh phẩm thành căn cứ khoa học để tìm lại tên tuổi người đã khuất.
Cách làm tận nơi cũng thể hiện giá trị của phối hợp cơ sở. Khi thân nhân đi lại khó khăn, lực lượng công an đến nhà hỗ trợ thu mẫu, giảm trở ngại để gia đình tham gia. Đây không phải chi tiết phụ: nếu thủ tục xa cách hoặc khó tiếp cận, một cơ sở dữ liệu ADN dù được thiết kế tốt vẫn có thể thiếu những mẫu cần thiết. Hỗ trợ người dân tại chỗ vừa giúp việc thu nhận thuận lợi, vừa tạo điều kiện để thông tin thân nhân được ghi nhận cùng mẫu sinh phẩm, thay vì tách rời hai phần quan trọng của quá trình đối sánh.
Dữ liệu cần đi cùng xác minh và trách nhiệm địa phương
Giá trị của cơ sở dữ liệu ADN không nằm ở số mẫu được lưu trữ đơn thuần, mà ở khả năng liên kết mẫu với thông tin liệt sĩ và thân nhân đã được rà soát. Tại Bình An, mẫu được thu theo quy trình, phục vụ đối sánh và xác định danh tính những liệt sĩ còn thiếu thông tin. Ở Nam Nha Trang, Công an phường phối hợp khảo sát, xác minh, thu thập và cập nhật thông tin liệt sĩ, thân nhân để phục vụ thu mẫu; đến ngày 8-10, trong 155 liệt sĩ chưa có thông tin phần mộ hoặc mộ không có hài cốt, có 90 trường hợp đã xác định, cập nhật được thân nhân đủ điều kiện lấy mẫu và đang khẩn trương hoàn thành việc thu nhận. Những con số này cho thấy nút thắt không chỉ là kỹ thuật xét nghiệm: dữ liệu phải đúng, đủ và được kiểm tra trước khi có thể giúp gia đình tìm lời giải.
Vì vậy, công an cơ sở cần được nhìn nhận như đầu mối kết nối, chứ không chỉ là nơi tổ chức một buổi lấy mẫu. Rà soát nhân thân, hướng dẫn thủ tục, hỗ trợ người cao tuổi hoặc khó đi lại và phối hợp quản lý dữ liệu đều góp phần làm cho quá trình đối sánh có nền tảng đáng tin cậy. Thu mẫu ADN không tự động xác định danh tính; nó mở thêm một con đường để đối chiếu thông tin, song song với hồ sơ lịch sử, lời kể nhân chứng và khảo sát thực địa. Cách tiếp cận nhiều nguồn này mới có thể giảm nguy cơ để mẫu sinh phẩm đứng riêng, không gắn được với người cần được nhận diện.
Nam Nha Trang tiếp tục tìm kiếm giữa địa hình hiểm trở
Ở Nam Nha Trang, lấy mẫu ADN là một phần của chiến dịch 500 ngày đêm, không thay thế việc tìm kiếm và quy tập ngoài thực địa. Tại Khu căn cứ cách mạng Đồng Bò, địa hình dốc, hang sâu, gộp đá hiểm trở, nắng nóng và nguồn tư liệu lịch sử hạn chế khiến lực lượng phải dựa vào cả thông tin của người dân lẫn khảo sát trực tiếp. Trong giai đoạn 1, địa phương tiếp nhận, phân loại và xác minh thực địa 5 nguồn tin; tổ chức 237 lượt người khảo sát, tìm kiếm tại 5 khu vực thuộc Đồng Bò và Tổ dân phố Phước Lợi. Các lực lượng phát hiện, quy tập 2 hài cốt liệt sĩ, đạt 40% chỉ tiêu tỉnh giao. Kết quả ấy đáng ghi nhận, nhưng không thể che khuất chặng đường còn dài để tìm kiếm hài cốt liệt sĩ chưa rõ nơi an táng.
Công việc sẽ tiếp tục theo hướng mở rộng khảo sát quanh gộp Bệnh Xá và một số địa điểm ở Đồng Bò khi có đủ dữ kiện; công an phường tăng cường xác minh nhân thân, quản lý dữ liệu và thu mẫu sinh phẩm. Sự phân công giữa lực lượng quân sự, công an, tổ dân phố và người dân là điều kiện thiết yếu: tin báo cần được kiểm tra, địa điểm cần khảo sát an toàn, còn dữ liệu thân nhân phải được cập nhật để hỗ trợ nhận diện. Một phát hiện hài cốt chỉ là bước đầu nếu danh tính vẫn chưa được làm sáng tỏ; ngược lại, dữ liệu ADN sẽ khó phát huy tác dụng nếu thiếu thông tin thực địa và hồ sơ đối chiếu.
Phối hợp bền bỉ mới đưa người đã khuất trở về tên tuổi
Hai địa bàn cho thấy một điểm chung: nỗ lực xác định danh tính liệt sĩ bắt đầu từ những việc cụ thể ở cơ sở, từ hỏi lại nhân chứng và rà soát gia đình đến hướng dẫn lấy mẫu, cập nhật dữ liệu và tổ chức tìm kiếm. Nam Nha Trang đã có kết quả quy tập, đồng thời tiếp tục mở rộng khảo sát; Bình An tạo điều kiện để thân nhân, kể cả người khó đi lại, tham gia cung cấp thông tin và mẫu ADN. Không khâu nào đủ sức thay thế khâu còn lại. Muốn cơ sở dữ liệu ADN hỗ trợ đúng người, cần thông tin thân nhân chính xác; muốn tìm thấy hài cốt, cần nguồn tin được xác minh và lực lượng phối hợp an toàn, kiên trì.
Đây là công việc cần tiếp tục, bởi nhân chứng ngày càng lớn tuổi, ký ức có thể phai nhạt, còn địa hình và thời gian khiến dấu vết khó lần theo. Kết luận cần rõ ràng: thu mẫu ADN và tìm kiếm thực địa phải được triển khai song hành, với địa phương làm cầu nối giữa gia đình, dữ liệu và lực lượng chuyên trách. Chỉ khi sự phối hợp ấy được duy trì, mẫu sinh phẩm mới có cơ hội góp phần đưa liệt sĩ trở về với tên tuổi, quê hương và gia đình.
