Nhu cầu điện tăng nóng buộc Việt Nam phải nghĩ khác về lưới điện
Hiện đại hóa lưới điện và phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) là chiến lược cải tổ toàn diện cách vận hành, giám sát và cân bằng cung – cầu điện để lưới điện tương lai có thể hấp thụ nhiều năng lượng tái tạo, đáp ứng nhu cầu điện tăng nhanh mà vẫn đảm bảo an ninh năng lượng, độ tin cậy và hiệu quả kinh tế cho hệ thống điện quốc gia.
Điểm mấu chốt không phải là có thêm bao nhiêu nhà máy điện, mà là hệ thống điện có “thông minh” kịp với tốc độ tăng trưởng nhu cầu hay không. Tại Tọa đàm “Xây dựng Lưới điện Tương Lai” diễn ra ngày 30/9 ở Hà Nội, các chuyên gia nhấn mạnh nhu cầu điện Việt Nam tăng nhanh trong khi tỷ trọng năng lượng tái tạo và nguồn phân tán ngày càng lớn, tạo áp lực mới lên khả năng vận hành hệ thống.
Nếu vẫn giữ tư duy lưới điện truyền thống, phụ thuộc vào nguồn điện lớn tập trung và điều độ một chiều, Việt Nam sẽ sớm chạm trần hấp thụ năng lượng tái tạo. Bài toán không còn là “xây thêm bao nhiêu nguồn”, mà là tái thiết kế lưới điện và bổ sung các hệ thống lưu trữ năng lượng để biến hạ tầng hiện có thành “lưới điện tương lai”.
Vì sao hiện đại hóa lưới điện phải đi trước một bước?
Không có hiện đại hóa lưới điện, mọi tham vọng về năng lượng tái tạo chỉ dừng ở khẩu hiệu. Phiên họp Tổ công tác giữa Cục Điện lực, Bộ Công Thương và Liên minh Năng lượng Toàn cầu ngày 1/10 đã xác định rõ ưu tiên hợp tác: hiện đại hóa và số hóa lưới điện, phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng, nâng cao tính linh hoạt và độ tin cậy vận hành, đồng thời chia sẻ kiến thức, phát triển năng lực trong nước.
Bản chất của hiện đại hóa lưới điện là biến hệ thống vốn vận hành chủ yếu bằng kinh nghiệm và mô hình tập trung thành một lưới điện tương lai dựa trên dữ liệu thời gian thực, điều khiển số và khả năng tích hợp mạnh năng lượng tái tạo. “Hiện đại hóa lưới điện Việt Nam đòi hỏi sự hợp tác và phối hợp kỹ thuật liên tục trong toàn ngành năng lượng khi hệ thống ngày càng tích hợp nhiều nguồn năng lượng tái tạo và công nghệ mới.”
Nâng cao “grid visibility” – khả năng quan sát, thu thập dữ liệu và hiểu được những gì đang diễn ra trên lưới – được coi là yêu cầu sống còn. Khi không nhìn rõ dòng điện đi đâu, BESS ở đâu, phụ tải biến động thế nào, thì mọi quyết định vận hành chỉ là “đi trong sương mù”. Do đó, lưới điện tương lai phải được số hóa đến tận cấp phân phối, để mọi nguồn và tải đều là một điểm dữ liệu có thể điều hành.
BESS: Từ “pin dự phòng” thành trụ cột cân bằng cung – cầu
Nếu coi năng lượng tái tạo là “trái tim” của chuyển dịch năng lượng thì hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) chính là “lá phổi” giúp hệ thống điện hít thở nhịp nhàng. Các chuyên gia khẳng định vị trí và mục đích sử dụng sẽ quyết định giá trị BESS mang lại: gần trung tâm phụ tải, tại vùng có nhiều năng lượng tái tạo, hay ở những nút lưới thường xuyên quá tải.
Bố trí thông minh, BESS có thể dịch chuyển năng lượng theo thời gian, san phẳng phụ tải đỉnh, giảm áp lực đầu tư mới vào lưới truyền tải, đồng thời hỗ trợ vận hành hệ thống trong các tình huống sự cố. Tùy cấu trúc thị trường và cơ chế giá, BESS có thể cung cấp nhiều dịch vụ từ cân bằng cung – cầu, điều tần, đến dự phòng cho lưới điện. Nếu chỉ coi BESS là “bình ắc quy lớn”, Việt Nam sẽ lãng phí một công cụ điều độ cực kỳ linh hoạt.
Đáng chú ý, xu hướng áp dụng công nghệ tạo lưới (Grid-Forming – GFM) cho BESS được đánh giá là tất yếu trong bối cảnh năng lượng tái tạo sử dụng biến tần như điện mặt trời, điện gió tăng mạnh. BESS kết hợp GFM giúp bù đắp quán tính cơ học suy giảm do bớt đi các tổ máy nhiệt điện truyền thống, qua đó giữ ổn định tần số, điện áp và nâng độ an toàn cho lưới điện hiện đại.
Từ phần cứng đến dữ liệu: Không số hóa, BESS sẽ mất giá trị
Một sai lầm phổ biến là nghĩ rằng triển khai hệ thống lưu trữ năng lượng chỉ là mua và lắp đặt thêm pin. Khi số lượng dự án BESS tăng lên, bài toán chuyển hẳn sang phần mềm, dữ liệu và khả năng điều phối tập trung. Không có lớp điều khiển thông minh, mỗi BESS sẽ là một “ốc đảo”, hoạt động rời rạc, thậm chí gây thêm phức tạp cho hệ thống.
Liên minh Năng lượng Toàn cầu đang phát triển nền tảng quản lý năng lượng và lập lịch vận hành tập trung cho BESS, cho phép theo dõi và tối ưu nhiều hệ thống tại các vị trí và cấp điện áp khác nhau. Dựa trên điều kiện vận hành lưới và các tín hiệu như dự báo giá điện, nền tảng gợi ý thời điểm sạc – xả phù hợp cho từng hệ thống, tối ưu giá trị vận hành và hiệu quả kinh tế.
Đây không chỉ là một công cụ kỹ thuật, mà là minh chứng cho cách tiếp cận mới: coi dữ liệu là “nhiên liệu” của lưới điện tương lai. Ứng dụng thực tiễn của công nghệ số trong quản lý lưu trữ năng lượng sẽ cung cấp thêm thông tin, kinh nghiệm để nâng cao khả năng quan sát hệ thống, tăng tính linh hoạt khi vận hành và hỗ trợ tích hợp BESS hiệu quả vào lưới điện quốc gia.
Hợp tác quốc tế và lộ trình tiếp theo: Thời gian không còn nhiều
Việt Nam không thể xây lưới điện tương lai một mình. Ngày 1/10, Cục Điện lực và Liên minh Năng lượng Toàn cầu tổ chức Phiên họp Tổ công tác triển khai Biên bản ghi nhớ về hợp tác chuyển dịch năng lượng, tập trung vào hiện đại hóa lưới điện và phát triển BESS. Trước đó, ngày 29/9, Liên minh này cũng ký Biên bản ghi nhớ về chuyển dịch năng lượng và hiện đại hóa lưới điện với EVNHCMC, tạo thêm một “cánh tay” triển khai tại đô thị lớn.
Trong giai đoạn đầu, hai bên sẽ thực hiện chương trình “Utility Charter” kéo dài sáu tháng để đánh giá hệ thống hiện có của EVNHCMC, xác định ưu tiên và xây dựng lộ trình triển khai. Song song, Cục Điện lực và các đối tác sẽ tiếp tục trao đổi về mô hình, chức năng, nguồn lực và lộ trình xây dựng các trung tâm điều phối, bảo đảm phù hợp với nhu cầu phát triển hệ thống điện Việt Nam.
Điều quan trọng là Tổ công tác không dừng ở các hạng mục đã thống nhất, mà sẽ tiếp tục nghiên cứu, đề xuất sáng kiến hợp tác mới dựa trên nhu cầu thực tế và thế mạnh của đối tác quốc tế. Nếu Việt Nam tận dụng được làn sóng hợp tác này để đi nhanh vào hiện đại hóa lưới điện và triển khai hệ thống lưu trữ năng lượng ở quy mô lớn, lưới điện tương lai sẽ không chỉ đáp ứng nhu cầu điện tăng nhanh mà còn mở đường cho một nền kinh tế phát thải thấp, cạnh tranh hơn.
