BESS không còn là thử nghiệm: bước ngoặt trên lưới điện miền Bắc
Việc Tổng công ty Điện lực miền Bắc hoàn thành đóng điện 22 hệ thống pin lưu trữ năng lượng BESS với tổng công suất 145 MW tại các trạm biến áp 110 kV ở nhiều tỉnh cho thấy công nghệ lưu trữ đã bước từ giai đoạn thử nghiệm sang trở thành một cấu phần vận hành thực sự của hệ thống điện Việt Nam, trực tiếp tham gia san tải, ổn định lưới và hỗ trợ tích hợp năng lượng tái tạo trong bối cảnh phụ tải tăng nhanh. Đây là tin vui, nhưng quan trọng hơn, nó là tín hiệu cho thấy tư duy quy hoạch và vận hành lưới điện đang thay đổi. Thay vì chỉ mở rộng nguồn và đường dây, ngành điện đang coi pin lưu trữ năng lượng BESS là một tài sản vận hành chiến lược để khai thác hiệu quả hạ tầng hiện có và đáp ứng các yêu cầu mới của hệ thống điện Việt Nam.
Vì sao EVNNPC phải đi nhanh với pin lưu trữ năng lượng BESS?
Điện miền Bắc đang tăng nóng, và bước đi của EVNNPC với BESS là phản ứng bắt buộc chứ không phải lựa chọn xa xỉ. Trong 6 tháng đầu năm, công suất cực đại trên lưới do đơn vị này quản lý đã đạt khoảng 21.142 MW, trong khi giai đoạn 2027–2030, công suất cực đại tại miền Bắc được dự báo tăng thêm khoảng 2.500–3.000 MW mỗi năm. Nếu chỉ tiếp tục mở rộng nguồn và lưới mà bỏ qua lưu trữ, hệ thống điện Việt Nam sẽ đứng trước rủi ro quá tải cục bộ, tắc nghẽn truyền tải và chi phí đầu tư hạ tầng ngày càng lớn. Ở góc độ vận hành, tỷ trọng năng lượng tái tạo và các nguồn phân tán ngày càng cao đang đặt ra yêu cầu mới về tính linh hoạt, khả năng đáp ứng phụ tải đỉnh và giữ ổn định tần số, điện áp. BESS, đặt đúng vị trí và được điều khiển đúng cách, là “van giảm áp” cho lưới điện trong giờ cao điểm và là “bộ đệm” cho các nguồn năng lượng tái tạo.
Từ 145 MW hiện tại đến chiến lược 530 MW và lưới điện hiện đại
Điểm đáng chú ý là EVNNPC không triển khai BESS một cách vụn vặt mà theo một chương trình đầu tư ba giai đoạn với tổng công suất 530 MW tại 83 trạm biến áp 110 kV. Đến ngày 28/9, 22/47 hệ thống của giai đoạn đầu, tương ứng 145 MW, đã được đưa vào vận hành tại Bắc Ninh, Hải Phòng, Lạng Sơn, Ninh Bình và Phú Thọ. Hai giai đoạn tiếp theo dự kiến bổ sung thêm 225 MW tại 36 trạm, trong đó 140 MW tại 23 trạm đang hoàn thiện thủ tục. Đây là con số đủ lớn để bắt đầu thay đổi cách chúng ta hình dung về hiện đại hóa lưới điện: không chỉ là thay cáp, lắp thiết bị điều khiển hiện đại, mà là xây dựng một mạng lưới pin lưu trữ năng lượng BESS được điều phối tập trung, có dữ liệu chuẩn hóa và giao tiếp thông tin liên tục với đơn vị vận hành hệ thống điện quốc gia. Nếu triển khai đúng, 530 MW BESS sẽ là lớp công suất linh hoạt hỗ trợ cả phụ tải tăng trưởng và tích hợp năng lượng tái tạo.
BESS trong chiến lược hệ thống điện Việt Nam và tích hợp năng lượng tái tạo
EVNNPC không tự đi một mình; phía sau các dự án BESS là cả một chiến lược cấp quốc gia về hiện đại hóa lưới điện. Biên bản ghi nhớ hợp tác giữa Cục Điện lực và Liên minh Năng lượng Toàn cầu tập trung vào hiện đại hóa và số hóa lưới điện, phát triển BESS, nâng cao tính linh hoạt và độ tin cậy của hệ thống. Theo các báo cáo chiến lược, BESS kết hợp công nghệ tạo lưới (grid-forming – GFM) được coi là giải pháp then chốt để khắc phục rào cản về ổn định, bù đắp suy giảm quán tính cơ học khi tỷ trọng năng lượng tái tạo như điện mặt trời, điện gió tăng mạnh. Nói cách khác, pin lưu trữ năng lượng BESS không chỉ giúp dời năng lượng từ giờ thấp điểm sang cao điểm, mà còn là “xương sống mềm” giúp hệ thống điện Việt Nam vận hành an toàn khi ngày càng ít máy phát quay truyền thống. Nếu bỏ qua BESS, câu chuyện phát triển năng lượng tái tạo sẽ mãi mắc kẹt ở bài toán ổn định lưới.
Từ phần cứng đến phần mềm: điều kiện để BESS phát huy giá trị
Điều đáng lo hiện nay không phải thiếu pin mà là thiếu “bộ não” điều khiển BESS. Chính các đối tác quốc tế đã nhấn mạnh: “BESS không chỉ là câu chuyện của phần cứng. Khi số lượng hệ thống lưu trữ tăng lên, phần mềm, dữ liệu và khả năng điều phối sẽ quyết định đáng kể việc các hệ thống này tạo ra giá trị như thế nào cho lưới điện”. EVNNPC đã bắt đầu giải bài toán này khi phối hợp với đơn vị vận hành hệ thống điện quốc gia để thống nhất nguyên tắc vận hành, chuẩn hóa dữ liệu và phương thức trao đổi thông tin phục vụ tính toán thời điểm sạc, xả. Song song, đề xuất Trung tâm chất lượng cao về BESS đặt mục tiêu xây dựng năng lực nghiên cứu, thử nghiệm, đào tạo cho toàn hệ sinh thái trong nước, từ cơ quan quản lý, đơn vị điện lực đến trường đại học và doanh nghiệp. Nếu các bước này chậm lại, pin lưu trữ năng lượng BESS dễ bị biến thành “hộp đen” tốn kém, không khai thác hết công suất và không được ghi nhận đúng giá trị trong thị trường điện.
