Từ bản ghi nhớ đến tham vọng tái định hình hệ sinh thái AI khu vực
Hợp tác AI Việt Nam Nhật Bản là kế hoạch triển khai bản ghi nhớ về công nghệ thông tin, truyền thông và chuyển đổi số nhằm phát triển mô hình AI phản ánh ngôn ngữ, văn hóa Việt Nam, gắn với xây dựng dữ liệu, hạ tầng số và đào tạo nhân lực, đồng thời kết nối với sáng kiến đồng sáng tạo AI Nhật Bản – ASEAN để hình thành hệ sinh thái AI an toàn, bảo mật và đáng tin cậy trong khu vực Đông Nam Á. Điểm đáng chú ý là cuộc làm việc sáng 02/10/2026 tại Tokyo giữa Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân và Bộ trưởng Nội vụ, Truyền thông Nhật Bản Fujii Hisayuki không chỉ là bước kỹ thuật triển khai bản ghi nhớ ký ngày 02/5/2026, mà cho thấy hai bên coi AI và chuyển đổi số như không gian chiến lược mới cho quan hệ song phương. Sự đồng thuận về phát triển AI tiếng Việt, mô hình ngôn ngữ lớn và quản trị AI hé lộ tham vọng định vị Việt Nam như một “nút trung chuyển” dữ liệu, mô hình bản địa trong bức tranh chuyển đổi số khu vực.
AI tiếng Việt và mô hình bản địa: Lựa chọn chiến lược, không phải chi tiết kỹ thuật
Việc hai bộ trưởng tập trung vào phát triển các mô hình AI phản ánh ngôn ngữ, văn hóa Việt Nam – đặc biệt là AI tiếng Việt và các mô hình nền tảng chuyên ngành – cho thấy một dịch chuyển quan trọng: thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào hệ sinh thái AI do các tập đoàn toàn cầu chi phối, Việt Nam muốn có tiếng nói riêng trên lớp ngôn ngữ và dữ liệu bản địa. Đây không phải chuyện tinh chỉnh kỹ thuật, mà là lựa chọn chiến lược về chủ quyền số và năng lực tự chủ công nghệ. Nếu sáng kiến đồng sáng tạo AI Nhật Bản – ASEAN thực sự hỗ trợ nghiên cứu mô hình phù hợp với từng ngôn ngữ, văn hóa và xây dựng nền tảng tích hợp dữ liệu, thì Việt Nam có cơ hội tránh “bẫy dịch” nơi các mô hình đa ngôn ngữ hiểu tiếng Việt một cách hời hợt. Ở chiều ngược lại, Nhật Bản cần những đối tác sẵn sàng chia sẻ dữ liệu, cùng thử nghiệm thể chế và quản trị AI, thay vì chỉ nhập khẩu công nghệ một chiều.
Đào tạo nhân lực công nghệ: Thước đo thực chất của hợp tác AI
Không có nhân lực thì mọi tham vọng AI đều chỉ nằm trên giấy. Việc Bộ trưởng Vũ Hải Quân đề nghị hai bộ nghiên cứu, xây dựng một chương trình hợp tác đào tạo nhân lực AI với mục tiêu và quy mô cụ thể là điểm thực chất nhất của cuộc làm việc. Thay vì những khẩu hiệu chung chung, yêu cầu về chương trình rõ ràng báo hiệu Việt Nam muốn biến hợp tác AI từ "diễn đàn" thành "lớp học". Hai bên cũng thống nhất cụ thể hóa bản ghi nhớ bằng các chương trình về mô hình ngôn ngữ lớn, quản trị AI, Internet vạn vật (IoT) và đào tạo nhân lực, đồng thời chú trọng nâng cao năng lực cho đội ngũ quản lý khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Một câu nói có thể trích dẫn từ diễn biến này là: "Hai bên thống nhất cụ thể hóa Bản ghi nhớ bằng các chương trình về AI, mô hình ngôn ngữ lớn, quản trị AI, hạ tầng số, IoT và đào tạo nhân lực". Đây là bước buộc hai hệ thống giáo dục, nghiên cứu và quản lý phải giao thoa, thay vì chỉ để doanh nghiệp tự xử.
Hạ tầng số Đông Nam Á: Việt Nam đứng ở đâu trong cuộc chơi 5G, Open RAN, trung tâm dữ liệu?
Khi hai bên đưa mạng 5G, mạng truy nhập vô tuyến mở (Open RAN) và trung tâm dữ liệu vào danh sách hợp tác, đó là lời xác nhận rằng chuyển đổi số khu vực không thể chỉ dựa trên phần mềm. AI mạnh cỡ nào nếu chạy trên hạ tầng yếu, thiếu chuẩn mở, thiếu trung tâm dữ liệu đạt yêu cầu thì vẫn bị giới hạn. Bằng cách gắn hợp tác AI với phát triển hạ tầng số, Việt Nam đang nhắm đến vai trò "bến đỗ" dữ liệu và ứng dụng AI trong Đông Nam Á, thay vì chỉ là thị trường tiêu thụ. Tuy nhiên, đây cũng là bài kiểm tra năng lực điều phối chính sách: Open RAN đòi hỏi chuẩn mở và tương thích; trung tâm dữ liệu gắn với yêu cầu bảo mật và chủ quyền dữ liệu; 5G liên quan tới bài toán cấp phép và đầu tư. Thỏa thuận sẽ chỉ có ý nghĩa khi Nhóm công tác chung – duy trì từ năm 2017 – thực sự biến các nội dung này thành lộ trình rõ ràng tại phiên họp dự kiến diễn ra trong khuôn khổ Tuần lễ Số tại Hạ Long vào đầu tháng 11/2026.
Tác động khu vực và kết luận: Cửa sổ cơ hội, nhưng không tự mở mãi
Sáng kiến đồng sáng tạo AI Nhật Bản – ASEAN được thiết kế để thúc đẩy hợp tác giữa chính phủ, doanh nghiệp và trường đại học, hướng tới hệ sinh thái AI an toàn, bảo mật và đáng tin cậy. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ tại Đông Nam Á ngày càng gay gắt, việc Việt Nam đi cùng Nhật Bản trong cả hai trục: phát triển mô hình bản địa và hạ tầng số, cho thấy lựa chọn rõ ràng là tham gia vào cuộc chơi định hình chuẩn mực, thay vì đứng ngoài chờ đón kết quả. Tuy vậy, cơ hội khu vực sẽ không tự chuyển hóa thành lợi thế quốc gia nếu Việt Nam không xử lý tốt ba việc: xây dựng chương trình đào tạo nhân lực công nghệ gắn với nhu cầu doanh nghiệp; định hình chính sách dữ liệu và an toàn AI có khả năng chạy được, chứ không chỉ đẹp trên văn bản; và bảo đảm rằng các cuộc họp song phương, đa phương đi kèm cơ chế đánh giá tiến độ. Nếu làm được, hợp tác AI Việt Nam Nhật Bản có thể trở thành bệ phóng để Việt Nam dịch chuyển từ "người dùng" sang "người đồng sáng tạo" trong chuyển đổi số khu vực.
