Định nghĩa vấn đề: vì sao mốc 15-10 quyết định tương lai điện hạt nhân
Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận là cụm hai dự án Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2, được xác định là những nhà máy điện hạt nhân đầu tiên với công suất dự kiến mỗi nhà máy từ 2.000-3.200 MW và mục tiêu đưa vào vận hành trong giai đoạn 2031-2035, hiện đang bước vào giai đoạn giải phóng mặt bằng và tái định cư mang tính quyết định đối với an ninh năng lượng quốc gia. Điểm cốt lõi hiện nay không phải ở công nghệ lò phản ứng hay vốn đầu tư, mà nằm ở tiến độ giải phóng mặt bằng, di dân, tái định cư và chuẩn bị hạ tầng điện. Ngày 7-9 tại phường Phan Rang, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa Trịnh Minh Hoàng chủ trì cuộc họp về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giải phóng mặt bằng cho hai dự án nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và 2. Tỉnh đặt mục tiêu hoàn thành 100% công tác này trước ngày 15-10-2026, tức chỉ còn một khoảng thời gian ngắn để xử lý những vướng mắc tồn đọng. Theo tôi, mốc thời gian 15-10 không chỉ là một deadline quản lý dự án, mà là phép thử năng lực điều hành của địa phương, khả năng bảo vệ quyền lợi người dân vùng dự án và mức độ nghiêm túc của chúng ta với chiến lược điện hạt nhân.
Tiến độ giải phóng mặt bằng: Ninh Thuận 2 bứt phá, Ninh Thuận 1 ì ạch
Nhìn vào số liệu, dễ thấy bức tranh trái chiều giữa hai nhà máy. Tại Ninh Thuận 1 ở xã Phước Dinh, có 783 trường hợp bị ảnh hưởng trên diện tích 515 ha; đến ngày 5-9 mới dự thảo xác nhận nguồn gốc đất cho 333 trường hợp (42,5%), lập và niêm yết phương án bồi thường, hỗ trợ cũng cho 333 trường hợp với diện tích 338,1 ha, nhưng mới chi trả được cho 86 trường hợp, tương ứng 146,6 ha (28,5% diện tích). Đáng chú ý, khu vực nhà máy vẫn còn 472 trường hợp với 123,2 ha cần tiếp tục xác minh nguồn gốc đất, cùng 109 trường hợp đã phê duyệt nhưng chưa nhận tiền hoặc chưa triển khai chi trả. Trong khi đó, công tác giải phóng mặt bằng tại Ninh Thuận 2 ở xã Vĩnh Hải rõ ràng đi nhanh hơn: 841 trường hợp bị ảnh hưởng, đã phê duyệt phương án bồi thường cho 814 trường hợp (98,6%), tương ứng 97,5% diện tích, và đã chi trả cho 754 trường hợp. Chỉ còn 45 trường hợp tại khu nhà máy và 15 trường hợp tại khu tái định cư chưa nhận tiền, cùng 27 trường hợp chồng lấn đất rừng đang chờ xác minh. Theo tôi, sự chênh lệch này cho thấy bài toán giải phóng mặt bằng không thuần túy là chuyện thủ tục; đó là thước đo của năng lực làm việc với cộng đồng địa phương, minh bạch thông tin đất đai và khả năng xử lý hồ sơ phức tạp một cách nhất quán.
Tái định cư và hạ tầng điện: bước tiến mới sau thời gian "mắc kẹt"
Sau nhiều tháng gặp khó, điểm sáng là các dự án tái định cư và hạ tầng điện bắt đầu chuyển động mạnh. Dự án thành phần 1 về di dân tái định cư, giải phóng mặt bằng cho nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 có tổng mức đầu tư hơn 6.699 tỷ đồng, quy mô khoảng 76,44 ha; chủ đầu tư đã ký hợp đồng với các nhà thầu, yêu cầu tổ chức thi công theo kế hoạch và đặt mục tiêu hoàn tất giải phóng mặt bằng trong tháng 9/2026 để bàn giao toàn bộ cho nhà thầu. Nhiều gói thầu xây lắp đã hoàn tất lựa chọn nhà thầu và triển khai tại những khu vực đủ điều kiện mặt bằng. Ở Ninh Thuận 2, dự án thành phần di dân tái định cư có tổng mức đầu tư 4.210 tỷ đồng, diện tích khoảng 41,8 ha, với các gói thầu xây lắp chủ yếu cũng đã chỉ định xong nhà thầu. Các hạng mục quan trọng như hạ tầng xã hội khu tái định cư, khu neo đậu tàu cá, kè bảo vệ bờ biển, hệ thống đường dây trung áp và trạm biến áp, hạ tầng kỹ thuật và hệ thống điện trong khu tái định cư đều đã có đơn vị thi công. Một câu nói đáng chú ý là: "Mục tiêu đặt ra là đẩy nhanh thi công và hoàn thành các gói thầu trong thời gian khoảng 6 tháng, qua đó tạo điều kiện để người dân thuộc diện di dời sớm ổn định nơi ở và cuộc sống". Theo tôi, đây là bước ngoặt: nếu khu tái định cư được hoàn thiện đúng hẹn, người dân sẽ thấy lợi ích cụ thể từ dự án, giảm bớt sự dè dặt với việc di dời và càng tháo gỡ lực cản lớn nhất của tiến độ.
Thách thức chính sách: từ hồ sơ đất đai đến niềm tin của cộng đồng
Dù đã có gói thầu hạ tầng trị giá hàng nghìn tỷ đồng được triển khai, nút thắt lớn nhất vẫn là chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Cuộc họp ngày 7-9 ghi nhận tiến độ giải phóng mặt bằng còn rất chậm dù đây là dự án quan trọng quốc gia; lãnh đạo tỉnh yêu cầu các địa phương rút kinh nghiệm, chấn chỉnh tình trạng số liệu báo cáo thiếu thống nhất và phân công cụ thể cán bộ phụ trách từng nhóm hồ sơ, xử lý theo phương thức "cuốn chiếu". Theo tôi, hai lớp thách thức nổi lên rõ ràng. Thứ nhất, kỹ thuật: xác minh nguồn gốc đất cho hàng trăm hồ sơ, xử lý chồng lấn đất rừng, di dời hơn 1.100 ngôi mộ, đảm bảo hạ tầng điện và các công trình kè, âu thuyền đúng thời hạn. Thứ hai, niềm tin: 109 trường hợp ở Ninh Thuận 1 đã phê duyệt nhưng chưa nhận tiền, 60 trường hợp ở Ninh Thuận 2 chưa nhận tiền cho thấy người dân vẫn còn băn khoăn với phương án bồi thường. Nếu cơ quan chức năng tiếp tục coi giải phóng mặt bằng chỉ là nhiệm vụ hành chính, mốc 15-10 sẽ là cột mốc áp lực hơn là bước tiến. Bài toán ở đây là phải thuyết phục được cộng đồng rằng tương lai họ trong các khu tái định cư tốt hơn hiện trạng, chứ không chỉ là con số trên quyết định bồi thường.
Kết luận: mốc giải phóng mặt bằng là phép thử cho tham vọng điện hạt nhân
Từ góc nhìn an ninh năng lượng, nhà máy hạt nhân Ninh Thuận là bước đi chiến lược để bổ sung nguồn công suất 2.000-3.200 MW mỗi nhà máy trong giai đoạn 2031-2035. Nhưng tham vọng điện hạt nhân sẽ mất ý nghĩa nếu mốc giải phóng mặt bằng ngày 15-10-2026 không đạt hoặc đạt bằng cách bỏ qua tiếng nói của người dân. Theo tôi, chính quyền Khánh Hòa đang đi đúng hướng khi huy động cả hệ thống chính trị, yêu cầu xử lý hồ sơ theo kiểu cuốn chiếu, đẩy nhanh khu tái định cư, ưu tiên bàn giao mặt bằng để người dân xây dựng nhà ở và khẩn trương hoàn thiện hạ tầng điện cùng các hạng mục hỗ trợ như khu cải táng, mỏ vật liệu, công trình kè, âu thuyền. Tuy vậy, thành công sẽ chỉ đến khi mỗi mét vuông giải phóng mặt bằng gắn với một câu chuyện cuộc sống được cải thiện, không phải là một sự đánh đổi bất đắc dĩ. Mốc 15-10 vì thế không chỉ xác định tiến độ dự án; nó là tuyên bố về cách chúng ta muốn bước vào kỷ nguyên điện hạt nhân: bằng đối thoại và chăm lo đời sống người dân, hay bằng sự vội vã coi đất đai và cộng đồng như biến số phải xử lý.
