Đường sắt tốc độ cao Hà Nội – Quảng Ninh: Dự án đột phá nhưng phụ thuộc vào mặt bằng
Dự án đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh là tuyến VinSpeed 121 km, sử dụng hơn 568 ha đất và đi qua 4 địa phương, được kỳ vọng rút ngắn thời gian di chuyển Hà Nội – Hạ Long xuống khoảng 23 phút và trở thành cú hích phát triển kinh tế – không gian đô thị cho toàn vùng, nhưng sự thành công phụ thuộc trực tiếp vào tiến độ giải phóng mặt bằng dự án và cách phân chia lợi ích với cộng đồng bị ảnh hưởng. Theo kế hoạch, tuyến đi đôi khổ 1.435 mm, điện khí hóa, với phần lớn chiều dài chạy trên cao khoảng 116 km. Đây không chỉ là công trình giao thông mà là phép thử cho năng lực thực thi các dự án hạ tầng quy mô lớn tại địa phương. Trước đó, ngày 12/4, UBND tỉnh Quảng Ninh phối hợp với Vingroup và các tỉnh, thành liên quan đã khởi công dự án tại phường Tuần Châu.
Tiến độ giải phóng mặt bằng tại Quảng Ninh: Khẩn trương nhưng tiềm ẩn rủi ro
Quảng Ninh đang là mặt trận nóng nhất của giải phóng mặt bằng dự án đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh, khi phải dành khoảng một nửa quỹ đất cho toàn tuyến – 286,5 ha trên tổng hơn 568 ha cần sử dụng. Đến nay, địa phương mới bàn giao hơn 50 ha, trong khi 7 xã, phường có tuyến đi qua đang tổ chức kiểm đếm, xác định nguồn gốc đất và tài sản, đặt mục tiêu hoàn thành GPMB trước ngày 30/9/2026. Áp lực lớn nằm ở bài toán hồ sơ đất đai hình thành qua nhiều thời kỳ, khiến việc xác minh nguồn gốc đất trở thành “nút thắt” phức tạp và tốn thời gian. Việc tỉnh phải duy trì giao ban hằng ngày, hằng tuần, điều động thêm cán bộ chuyên môn và lập tổ công tác lưu động cho thấy tiến độ hiện tại chưa thể coi là an toàn so với mục tiêu bàn giao mặt bằng 2026.
Áp lực GPMB trong tổng thể 22 dự án trọng điểm: Đường sắt cao tốc là bài kiểm tra trung tâm
Đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh không tồn tại độc lập mà nằm trong bức tranh lớn về 22 dự án, công trình trọng điểm cùng các dự án khu công nghiệp, khu kinh tế mà Quảng Ninh đang thực hiện GPMB với tổng diện tích gần 8.700 ha, liên quan khoảng 16.000 tổ chức, hộ gia đình, cá nhân. Tỉnh đã hoàn thành GPMB 6/22 dự án, một dự án đã được rút khỏi danh sách, và còn 15 dự án đang triển khai với hơn 7.300 ha, trong đó gần 6.300 ha đã hoàn tất, tương đương khoảng 86%. Nói cách khác, quỹ năng lực GPMB của địa phương không vô hạn: việc ưu tiên nguồn lực cho tuyến đường sắt cao tốc đầu tiên được khởi công ở Việt Nam đang tạo áp lực cạnh tranh với các dự án khác. câu hỏi đặt ra là liệu mô hình “tăng ca, làm việc ngoài giờ, điều động 21 cán bộ chuyên môn về cơ sở” có bền vững nếu áp dụng lâu dài cho toàn bộ danh mục dự án.
Lợi ích kinh tế địa phương: Cơ hội lớn nhưng phân bổ có công bằng?
Chính quyền xác định đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh là công trình có ý nghĩa chiến lược đối với tăng trưởng kinh tế và mở rộng không gian phát triển của tỉnh. Với thời gian di chuyển Hà Nội – Hạ Long dự kiến chỉ còn khoảng 23 phút, mỗi đoàn tàu chở khoảng 600 hành khách, hoạt động 18 giờ mỗi ngày, tuyến VinSpeed 121 km có tiềm năng tạo dòng khách khổng lồ cho du lịch, dịch vụ, bất động sản và công nghiệp phụ trợ. Dự kiến năm đầu vận hành 2028, tàu chạy giãn cách 60 phút giờ cao điểm, và có lộ trình giảm dần xuống 12 phút vào 2045 – nếu kế hoạch giữ được như cam kết. Nhưng “tác động kinh tế địa phương” sẽ không tự động tích cực nếu cộng đồng chịu thu hồi đất chỉ nhìn thấy bồi thường một lần, còn giá trị gia tăng dài hạn chủ yếu chảy vào các nhà ga, khu đô thị và các nhà đầu tư lớn.
Rủi ro tiến độ và điều kiện để dự án không trở thành nút thắt mới
Theo kế hoạch, dự án VinSpeed 121 km được triển khai từ tháng 4 và dự kiến hoàn thành, khai thác thương mại trong năm 2028. Khoảng thời gian từ nay đến mốc bàn giao mặt bằng 2026 và vận hành 2028 quá ngắn để chấp nhận bất kỳ sai số nào trong GPMB. Nếu việc xác minh nguồn gốc đất tiếp tục chậm, tiến độ kỹ thuật của tuyến đường sắt sẽ khó giữ đúng quỹ đạo. Những nỗ lực giao ban cấp tốc chỉ giải quyết phần “ngắn hạn”, trong khi ổn định xã hội, bảo đảm sinh kế cho người dân bị ảnh hưởng mới là điều quyết định tính bền vững của dự án. Để đường sắt tốc độ cao Hà Nội Quảng Ninh trở thành động lực tăng trưởng chứ không thành nguồn bất mãn, chính quyền và chủ đầu tư cần chuyển từ tư duy “hoàn thành diện tích thu hồi” sang tư duy “chia sẻ lợi ích phát triển” với các cộng đồng trên tuyến.
