Kinh tế Bạc là gì và vì sao Việt Nam phải chọn hướng đi mới?
Kinh tế Bạc là toàn bộ hệ sinh thái sản phẩm, dịch vụ và chính sách được thiết kế để đáp ứng nhu cầu sống, chăm sóc, tiêu dùng và tham gia xã hội của người cao tuổi, đồng thời tạo thêm việc làm, đổi mới và nguồn tăng trưởng kinh tế mới cho quốc gia thông qua việc tổ chức lại cách chăm sóc và khai thác tiềm năng của nhóm dân số này.
Việt Nam không còn nhiều thời gian để lưỡng lự. Chỉ còn chưa đầy một thập kỷ nữa, chúng ta sẽ trở thành quốc gia có dân số già. Dự báo cho thấy đến năm 2034, tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên sẽ đạt 14% dân số, đưa nước ta bước hẳn vào “kỷ nguyên già hóa dân số” với tốc độ thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Nếu vẫn nhìn già hóa dân số như một gánh nặng an sinh, chúng ta sẽ trả giá bằng sức ép khổng lồ lên an sinh xã hội, gia đình và ngân sách. Ngược lại, nếu chủ động phát triển kinh tế bạc Việt Nam, già hóa có thể trở thành một tầng tăng trưởng mới, thay vì chiếc “phanh tay” kéo chậm nền kinh tế.
Theo Phó Giáo sư Catherine Earl, câu trả lời cho bài toán ai sẽ chăm sóc lực lượng người cao tuổi đang gia tăng nằm ở việc phát triển một nền kinh tế chăm sóc toàn diện, vượt khỏi phạm vi bệnh viện và viện dưỡng lão, nhằm tạo thêm việc làm, hỗ trợ các gia đình và mở ra cơ hội đổi mới sáng tạo, tăng trưởng kinh tế cho Việt Nam. Nói thẳng: đã đến lúc chiến lược dân số không chỉ là chuyện sinh – đẻ, mà phải là câu chuyện kinh tế.
Già hóa dân số: Từ nỗi lo an sinh xã hội đến thị trường bạc tỷ
Trong nhiều năm, già hóa dân số tại Việt Nam được gắn với nỗi sợ “già trước khi giàu”, với áp lực lên hệ thống an sinh xã hội và lực lượng lao động. Cách nhìn này không sai, nhưng là chưa đủ. Nó khiến chính sách chỉ xoay quanh chuyện chi trả lương hưu, bảo hiểm y tế, trợ cấp… mà ít coi người cao tuổi là một lực lượng tiêu dùng và lao động có giá trị. Kết quả là chúng ta nhìn thấy chi phí nhiều hơn là cơ hội.
Sự phát triển của kinh tế bạc là một trong những chuyển dịch quan trọng ở Việt Nam trong những thập niên đầu thế kỷ 21, song hành với đô thị hóa, thu hẹp quy mô gia đình và già hóa nhanh. Nhu cầu về chăm sóc người cao tuổi, từ chăm sóc tại nhà, chăm sóc dài hạn, đến dinh dưỡng, vận động, hỗ trợ tinh thần… đang mở ra một thị trường mới. “Kinh tế Bạc đánh dấu sự chuyển đổi tư duy quan trọng khi già hóa dân số không còn được nhìn nhận là gánh nặng, mà là một thị trường mới và động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế”.
Tại một diễn đàn về kinh tế chăm sóc diễn ra ngày 6/8, các chuyên gia đã nhấn mạnh cần thay đổi tư duy: thay vì chỉ xem già hóa là áp lực an sinh, Việt Nam phải phát triển kinh tế Bạc như một trụ cột tăng trưởng mới. Đây là cách tiếp cận thực tế: người cao tuổi không chỉ cần được “nuôi dưỡng”, họ còn có khả năng chi tiêu, học tập, làm việc bán thời gian và đóng góp xã hội nếu được thiết kế hệ sinh thái phù hợp.
Xây dựng nền kinh tế chăm sóc toàn diện: không chỉ là chuyện bệnh viện và viện dưỡng lão
Nếu chỉ nghĩ chăm sóc người cao tuổi là mở thêm vài viện dưỡng lão, Việt Nam sẽ đi lạc hướng. Phó Giáo sư Catherine Earl nhấn mạnh, mô hình kinh tế chăm sóc không nên chỉ tập trung vào việc cung cấp phúc lợi xã hội, mà cần hướng tới xây dựng một nền kinh tế chăm sóc bền vững và toàn diện. Điều đó có nghĩa là đưa chăm sóc ra khỏi “bức tường” bệnh viện, gắn chặt với cộng đồng, gia đình, doanh nghiệp và thị trường dịch vụ.
Một nền kinh tế chăm sóc toàn diện phải bao trùm nhiều lĩnh vực: chăm sóc sức khỏe tinh thần và phúc lợi người cao tuổi, dịch vụ cho người sa sút trí tuệ khởi phát sớm tại nơi làm việc, chăm sóc cuối đời chất lượng cao, học tập suốt đời, tập luyện thể chất, dinh dưỡng, các nhóm bạn bè, chương trình hỗ trợ xã hội và mô hình chăm sóc liên thế hệ cho cả người cao tuổi lẫn trẻ em. Nói cách khác, đây là một hệ sinh thái sống, không phải một “khu an dưỡng” đóng kín.
Phần lớn người cao tuổi mong muốn được chăm sóc tại nhà hơn là sống trong các cơ sở dưỡng lão. Vì vậy, trụ cột gia đình vẫn phải là nền tảng của hệ thống chăm sóc. Thay vì thay thế gia đình bằng dịch vụ, chính sách cần hỗ trợ họ: đào tạo kỹ năng chăm sóc, phát triển dịch vụ cộng đồng, và quan trọng là phân chia trách nhiệm công bằng giữa các giới, các thế hệ. Nếu không, gánh nặng không lương tiếp tục đổ lên vai phụ nữ, kéo lùi cả bình đẳng giới lẫn tăng trưởng kinh tế.
Lực lượng lao động chăm sóc: từ công việc vô hình thành ngành nghề có giá trị
Muốn kinh tế bạc Việt Nam trở thành động lực tăng trưởng, câu chuyện không nằm ở vài dự án cao cấp, mà ở lực lượng lao động chăm sóc. Hiện nay, phần lớn công việc chăm sóc người cao tuổi do phụ nữ trong gia đình đảm nhận mà không được trả công, không được đào tạo, không được công nhận kỹ năng. Đó là sự lãng phí nghiêm trọng nguồn lực con người và gây bất công giới. Trong khi đó, các chuyên gia cảnh báo Việt Nam vẫn chưa công nhận chính thức nghề nhân viên chăm sóc người cao tuổi phi y tế, dù nhu cầu hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày đang tăng.
Để thay đổi, Việt Nam cần đồng thời triển khai ba ưu tiên chính sách: đào tạo linh hoạt tại nơi làm việc, phát triển các chương trình đào tạo chính quy và thu hút lao động nhập cư tay nghề cao trong lĩnh vực chăm sóc. Đào tạo tại nơi làm việc, kết hợp các chứng chỉ vi mô – những mô-đun ngắn, tập trung vào kỹ năng và được đánh giá ngay tại chỗ – có thể nhanh chóng nâng cao năng lực cho người làm chăm sóc, đặc biệt ở nông thôn nơi 70% người cao tuổi đang sinh sống và dịch vụ chính thức còn hạn chế.
Các trường đại học và cơ sở nghề cần mở rộng đào tạo liên quan đến kinh tế chăm sóc, từ điều dưỡng lão khoa đến quản lý dịch vụ, công tác xã hội. Khi năng lực giáo dục xuyên quốc gia phát triển, đào tạo về kinh tế chăm sóc còn có thể trở thành lĩnh vực thu hút sinh viên quốc tế. Trong ngắn hạn, chuyên gia lão khoa và nhân lực tay nghề cao từ nước ngoài cũng nên được thu hút có chọn lọc để lấp khoảng trống năng lực nội địa. Nếu tiếp tục để lao động chăm sóc ở “vùng xám” nghề nghiệp, kinh tế bạc sẽ mãi chỉ trên giấy.
Từ diễn đàn chính sách đến hành động: biến Kinh tế Bạc thành động lực tăng trưởng
Ngày 6/8, tại một diễn đàn về kinh tế chăm sóc và phát triển ngành chăm sóc người cao tuổi, thông điệp xuyên suốt mà các chuyên gia đưa ra là Việt Nam phải chuyển tư duy: già hóa dân số không chỉ là áp lực an sinh, mà là cơ hội phát triển kinh tế Bạc. Sự kiện do một tổ chức đại diện giới doanh nghiệp phối hợp cùng một sáng kiến đầu tư cho phụ nữ của Chính phủ Australia tổ chức cho thấy câu chuyện này đã bước ra khỏi phạm vi ngành y tế, trở thành chủ đề kinh tế – giới – lao động.
Các chuyên gia kinh tế nhận định, kinh tế bạc không chỉ mang ý nghĩa nhân văn trong chăm sóc người cao tuổi, mà còn mở dư địa phát triển cho nhiều ngành dịch vụ và sản xuất, đồng thời tạo thêm việc làm cho nhóm lao động trung niên, nhất là lao động nữ ở các ngành thâm dụng lao động đang chịu tác động của tự động hóa. Bà Bùi Thị Ninh nhấn mạnh đây là cơ hội để mở rộng thị trường dịch vụ chăm sóc, thu hút đầu tư tư nhân và giảm gánh nặng chăm sóc không lương của phụ nữ.
Nhưng cơ hội chỉ là tiềm năng nếu thiếu quyết sách. Việt Nam cần nhanh chóng chuẩn hóa và công nhận nghề chăm sóc người cao tuổi, phát triển hệ sinh thái dịch vụ tại nhà và cộng đồng, ưu tiên đầu tư cho đào tạo và hạ tầng chăm sóc, đồng thời lồng ghép kinh tế Bạc vào chiến lược tăng trưởng kinh tế và an sinh xã hội. Lựa chọn rõ ràng đang ở trước mắt: hoặc tiếp tục “chữa cháy” an sinh khi già hóa dân số tăng tốc, hoặc dám coi kinh tế bạc Việt Nam là một trụ cột phát triển và hành động tương xứng.
