Miễn phí sách giáo khoa: Từ chủ trương trung ương đến bước đi khác nhau của địa phương
Chính sách miễn phí sách giáo khoa là một chính sách giáo dục hướng tới việc Nhà nước đầu tư, trang bị sách cho thư viện trường học để học sinh và giáo viên mượn dùng trong năm học, sau đó hoàn trả, nhằm giảm chi phí học tập, bảo đảm tiếp cận kiến thức cho mọi đối tượng, đặc biệt là học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Điểm quan trọng là chính sách này không được triển khai đồng loạt mà có sự phân tầng giữa các địa phương. Nghị định 271/2026/NĐ-CP cho phép những tỉnh, thành cân đối được ngân sách hoặc huy động xã hội hóa được quyền thực hiện miễn phí sách giáo khoa sớm hơn lộ trình chung. Điều đó tạo ra “cuộc đua chính sách” giữa các địa phương: nơi mạnh dạn đi trước, nơi lựa chọn chờ đến mốc toàn quốc 2029-2030 theo Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị. Câu hỏi đặt ra là: ai sẽ được hưởng lợi trước, và sự chênh lệch này có công bằng hay không?
Hà Nội, Nghệ An, Khánh Hòa: Những địa phương chọn đi trước lộ trình
Ba cái tên nổi bật trong nhóm địa phương tiên phong là Hà Nội, Nghệ An và Khánh Hòa – những nơi đang xem miễn phí sách giáo khoa như một phần trung tâm của chính sách hỗ trợ học sinh. Hà Nội đã ban hành văn bản giao Sở Giáo dục và Đào tạo xây dựng kế hoạch triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông, với lộ trình cụ thể theo từng cấp học, từng năm học, dự kiến được phê duyệt trong tháng 8. Nghĩa là thủ đô không chỉ nói về hỗ trợ học phí, bữa ăn bán trú, gạo và học phẩm cho học sinh dân tộc nội trú, mà còn đặt sách giáo khoa vào trọn gói an sinh giáo dục. Ở Nghệ An, hơn 200.000 trên tổng số khoảng 717.000 học sinh phổ thông được xác định thuộc diện ưu tiên và sẽ được mượn, sử dụng sách giáo khoa miễn phí. Theo cơ quan giáo dục địa phương, “Năm học 2026-2027, Nghệ An có hơn 700.000 học sinh phổ thông, trong đó hơn 208.000 học sinh thuộc diện ưu tiên được mượn, sử dụng sách giáo khoa miễn phí”. Tỉnh này dự kiến cần trên 80 tỷ đồng để mua sắm sách giáo khoa mới phục vụ chính sách ngay trong năm học tới. Khánh Hòa cũng chọn triển khai từ năm học 2026-2027, đi trước lộ trình chung của cả nước ba năm, đồng thời mở rộng phạm vi áp dụng cho cả học sinh trường tư thục, chương trình giáo dục thường xuyên và xóa mù chữ. Đây là quyết định thể hiện rõ quan điểm: nếu ngân sách cho phép, không nên bắt học sinh chờ thêm ba năm.
Hải Phòng và những địa phương chọn mốc 2027-2028: Lùi một nhịp để đi chắc?
Khác với nhóm Hà Nội, Nghệ An, Khánh Hòa, thành phố Hải Phòng chọn mốc năm học 2027-2028 để triển khai miễn phí sách giáo khoa cho toàn bộ học sinh phổ thông. Thành phố lý giải khó có thể khởi động ngay từ năm học 2026-2027 vì việc mua sắm tập trung thường phải bắt đầu từ tháng 6-7, trong khi thời gian chuẩn bị, rà soát nhu cầu, đấu thầu và trang bị đồng loạt cho toàn hệ thống giáo dục là một bài toán phức tạp. Theo phương án được đề xuất, mỗi học sinh Hải Phòng sẽ được mượn trọn bộ sách giáo khoa theo chương trình từng lớp, giáo viên được mượn bộ sách đầy đủ các lớp trong cấp học của môn mình phụ trách. Kinh phí trang bị ban đầu để đáp ứng sách giáo khoa miễn phí cho 100% học sinh và giáo viên được dự kiến là 241,517 tỷ đồng. Có thể nói, Hải Phòng “lùi” một năm so với các địa phương tiên phong nhưng đặt mục tiêu bao phủ toàn bộ đối tượng thụ hưởng, thay vì chỉ tập trung vào nhóm ưu tiên như nhiều tỉnh khác hiện nay. Sự lựa chọn này cho thấy một cách tiếp cận thận trọng: đảm bảo năng lực thực thi trước khi mở rộng chính sách.
Tác động thực tế: Ai được hỗ trợ và lợi ích lớn nhất thuộc về ai?
Bản chất của chính sách miễn phí sách giáo khoa là một chính sách hỗ trợ học sinh tập trung vào đối tượng yếu thế, chứ không phải món quà chung chung cho tất cả mọi người ngay lập tức. Ở Nghệ An, danh sách thụ hưởng gồm con thương binh, liệt sĩ, học sinh mồ côi không nơi nương tựa, hộ nghèo – cận nghèo, học sinh khuyết tật, học sinh vùng kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn, các trường dân tộc nội trú, nội trú liên cấp và những trường hợp đặc biệt khó khăn khác. Đáng chú ý, nhóm học sinh ưu tiên tập trung chủ yếu ở các xã miền núi như Quỳ Hợp, Tam Hợp, Tam Thái, Mường Xén… với con số lên đến hàng nghìn em mỗi xã. Chính sách này giúp giảm đáng kể gánh nặng chi phí đầu năm học, khi tiền sách thường là khoản không nhỏ với các gia đình nghèo. Khi sách giáo khoa được quản lý theo cơ chế mượn – trả, tái sử dụng nhiều năm, học sinh không còn ám ảnh bởi việc phải mua sách mới mỗi học kỳ. Ngành giáo dục được giao nhiệm vụ hướng dẫn rõ cơ chế mượn – trả, quản lý sách như tài sản công và điều chuyển liên thông giữa các thư viện trường học. Từ góc độ công bằng xã hội, đây là bước đi quan trọng: nếu học phí đã có nhiều chính sách hỗ trợ, thì sách giáo khoa phải trở thành phần không thể thiếu trong gói an sinh giáo dục.
Khoảng cách triển khai và câu hỏi về công bằng giữa các địa phương
Dù lộ trình chung là đến năm học 2029-2030 học sinh cả nước được miễn phí sách giáo khoa, nhưng thực tế đang xuất hiện một “bản đồ chính sách” không đồng đều: nơi triển khai từ năm 2026-2027, nơi chọn 2027-2028, còn nhiều địa phương có thể chờ đúng mốc toàn quốc. Trước Nghệ An và Hải Phòng, một số tỉnh, thành khác như Quảng Ninh, Huế, Cà Mau, TP.HCM cũng đã thông báo miễn phí sách giáo khoa sớm hơn ba năm. Điều này tạo ra khoảng cách rõ rệt: học sinh nghèo ở tỉnh có ngân sách mạnh được hưởng lợi trước, trong khi những em ở địa phương khó khăn hơn phải chờ đợi. Tuy vậy, cần nhìn nhận việc cho phép đi trước lộ trình chung là cơ chế linh hoạt nhằm khuyến khích địa phương chủ động với chính sách giáo dục, không chờ mệnh lệnh từ trên xuống. Vấn đề là Trung ương và các tỉnh chậm triển khai phải tính đến những biện pháp bù đắp, ít nhất là bảo đảm các nhóm học sinh khó khăn được hỗ trợ thông qua hình thức khác trong giai đoạn chuyển tiếp. Nếu không, chính sách hướng tới công bằng rất dễ tạo ra một bất công mới: sự chênh lệch quyền được hỗ trợ chỉ vì khác nhau về địa giới hành chính.
