Thi tốt nghiệp trên máy tính là gì và vì sao học sinh phải quan tâm ngay từ bây giờ?
Thi tốt nghiệp trên máy tính là hình thức thí sinh làm bài trên hệ thống máy tính kết nối mạng nội bộ, đề thi được truyền bảo mật đến máy chủ tại điểm thi, bài làm được ghi nhận, lưu trữ và chấm bằng công nghệ thay cho quy trình in sao, phát và chấm trên giấy, hướng tới một kỳ thi THPT số hóa, tự động hóa tối đa nhưng vẫn bảo đảm giám sát của con người. Trọng tâm của sự thay đổi này không phải là nội dung kiến thức, mà là phương thức làm bài và ghi nhận kết quả. Bộ GDĐT đã hoàn thiện đề án tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính giai đoạn 2026-2036, trình cấp có thẩm quyền xem xét, phê duyệt. Theo lộ trình dự kiến từ năm 2027, kỳ thi tốt nghiệp THPT sẽ triển khai thi trên máy tính tại những nơi đủ điều kiện về cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật và nhân lực, đồng thời tổ chức song song với thi trên giấy trong giai đoạn chuyển tiếp. Điều đó có nghĩa: dù chưa phải tất cả học sinh đều thi trên máy ngay, thế hệ đang ôn thi THPT từ bây giờ không thể coi đây là chuyện “xa vời”. Thi tốt nghiệp THPT trên máy tính được xem là xu hướng tất yếu của ngành giáo dục, phù hợp với xu thế quốc tế và định hướng chuyển đổi số. Nếu không chuẩn bị từ sớm, học sinh rất dễ bị thiệt thòi trước một kỳ thi mới vốn có nhiều ưu điểm nhưng cũng lắm rủi ro kỹ thuật.
Minh bạch và chống gian lận: ưu điểm không tự nhiên mà có
Lý do lớn nhất khiến kỳ thi THPT số hóa được kỳ vọng là khả năng tăng tính minh bạch và hạn chế gian lận. Đề thi sẽ được truyền qua kênh bảo mật của Ban Cơ yếu Chính phủ đến máy chủ tại điểm thi; thí sinh làm bài trong mạng LAN nội bộ, không kết nối Internet. Dữ liệu đề thi và bài thi được mã hóa trong quá trình truyền, lưu trữ và sao lưu, kết hợp giám sát phòng thi bằng công nghệ và nhật ký làm bài chi tiết. Cách tổ chức này giảm mạnh các khâu dễ bị can thiệp như in đề, vận chuyển, thu bài và chấm trắc nghiệm thủ công. Nhiều công đoạn có thể được tự động hóa, góp phần tiết kiệm nhân lực, chi phí vận hành và hạn chế các tiêu cực từng xuất hiện trong kỳ thi trên giấy. Một câu nói đáng nhớ là: “Thi tốt nghiệp THPT trên máy tính được xem là xu hướng tất yếu” và nếu hệ thống dữ liệu được bảo mật tốt cùng giải pháp an ninh mạng đủ mạnh, nguy cơ gian lận có thể được hạn chế ở mức rất cao. Tuy vậy, chúng ta không nên ảo tưởng rằng công nghệ tự nó tạo ra công bằng tuyệt đối. Vai trò của con người vẫn khá lớn ở khâu giám thị, chấm tự luận (nếu còn) và quản lý điểm thi. Nếu không đi kèm đào tạo, kiểm tra chéo và cơ chế giám sát rõ ràng, hệ thống số chỉ chuyển rủi ro từ khâu này sang khâu khác.
Bài học từ các kỳ thi trên máy: lỗi kỹ thuật có thể làm hỏng cả tương lai
Thi tốt nghiệp trên máy tính không phải là mô hình mới, nhiều kỳ thi về năng lực và ngoại ngữ đã áp dụng từ lâu. Nhưng thực tế triển khai tại Việt Nam cho thấy: nếu coi nhẹ khâu kỹ thuật, hậu quả đổ lên đầu thí sinh sẽ rất nặng nề. Kỳ thi đánh giá tư duy TSA năm 2024 của một trường đại học lớn từng ghi nhận lỗi hệ thống khiến hơn 6.500 thí sinh không làm được bài. Đó không chỉ là một sự cố kỹ thuật, mà là cú sốc tâm lý với hàng nghìn học sinh đã chuẩn bị suốt nhiều tháng. Sang kỳ thi TSA năm 2026, tại điểm thi Hạ Long, một giám thị vô tình đá vào ổ cắm điện dưới đất, gây mất nguồn máy tính của 5 thí sinh; kết quả làm bài sau 35 phút không được ghi nhận vì máy tính sập đột ngột. Những ví dụ này cho thấy: chỉ một thao tác bất cẩn hay một trục trặc hệ thống cũng có thể xóa sạch nỗ lực ôn thi. Vì vậy, khi kỳ thi THPT số hóa được triển khai, học sinh không chỉ cần kiến thức và kỹ năng thi trắc nghiệm, mà phải biết cách bảo vệ mình trước rủi ro kỹ thuật: từ việc bình tĩnh báo lỗi, yêu cầu lập biên bản đến việc hiểu rõ quyền lợi trong các tình huống sự cố.
Học sinh cần chuẩn bị gì để không bị tụt lại trong kỳ thi THPT số hóa?
Điểm tích cực là Bộ GDĐT không chủ trương áp dụng thi tốt nghiệp trên máy tính một cách đồng loạt, mà theo lộ trình và chỉ ở những địa phương, điểm thi đáp ứng đầy đủ điều kiện. Học sinh phải được làm quen trước với hình thức thi; địa phương phải có phương án hỗ trợ học sinh ít có điều kiện sử dụng máy tính. Trong giai đoạn chuyển tiếp, đề án dự kiến tổ chức song song thi trên giấy và trên máy, bảo đảm tương đương về yêu cầu đánh giá và giá trị sử dụng kết quả giữa hai phương thức. Nhưng lộ trình chung sẽ không có ý nghĩa nếu từng học sinh không xây dựng thói quen mới. Việc luyện đề trắc nghiệm phải gắn với thao tác trên máy tính: đọc câu hỏi trên màn hình, sử dụng chuột, bàn phím, làm quen với giới hạn thời gian hiển thị, và biết cách rà soát đáp án điện tử. Phương án bố trí thí sinh sẽ được quy định cụ thể, công khai trước kỳ thi và không tạo ra khác biệt về quyền lợi giữa người thi trên giấy và người thi trên máy. Tuy nhiên, chỉ những ai đã quen với môi trường thi số hóa mới có thể tận dụng được lợi ích như công bố kết quả nhanh, lưu trữ dữ liệu lâu dài và kết nối trực tiếp với hệ thống xét tuyển của các trường đại học. Một yếu tố khác được nêu rõ là cần tạo đủ thời gian để học sinh thích nghi. Nếu nhà trường không chủ động đưa kỹ năng làm bài trên máy vào dạy học, học sinh hãy tự yêu cầu các buổi làm quen hoặc tìm cơ hội thi thử trên máy tại các kỳ thi năng lực, ngoại ngữ để giảm bỡ ngỡ.
Công bằng vùng miền và tiếng nói học sinh trong quá trình chuyển đổi số
Thi tốt nghiệp THPT trên máy tính được xem là bước tiến lớn, nhưng chỉ là tiến bộ nếu không làm gia tăng bất công vùng miền. Hiện đề án mới dừng ở việc không triển khai đồng loạt khi điều kiện giữa các vùng chưa được bảo đảm và ưu tiên nơi đủ hạ tầng trước. Điều này giúp tránh tình trạng ép học sinh ở vùng khó khăn phải thi trên hệ thống chưa ổn định, nhưng vẫn chưa phải là giải pháp chủ động san bằng chênh lệch. Học sinh mong muốn có lộ trình chuẩn bị rõ ràng và bảo đảm công bằng: từ thiết bị, đường truyền đến tài liệu luyện thi chất lượng. Nếu không có chương trình hỗ trợ máy tính, phòng thi tiêu chuẩn và thi thử miễn phí ở nông thôn, miền núi, “kỳ thi THPT số hóa” rất dễ trở thành lợi thế riêng của đô thị. Khi đó, công nghệ sẽ không phải là công cụ minh bạch, mà là rào cản mới. Kết lại, thi tốt nghiệp trên máy tính là xu hướng không thể đảo ngược, nhưng cách chúng ta chuẩn bị sẽ quyết định nó là cơ hội hay rủi ro. Học sinh cần chủ động rèn kỹ năng thi trên máy, hiểu quyền lợi khi xảy ra sự cố, đồng thời lên tiếng đòi hỏi điều kiện công bằng. Kỳ thi số hóa chỉ thực sự có ý nghĩa khi mọi thí sinh, dù ở đâu và học trường nào, đều có cơ hội tiếp cận và làm quen trước khi đặt cược tương lai vào một màn hình.
