Giáo dục vùng sâu: từ khái niệm tới bước ngoặt cơ sở vật chất
Giáo dục vùng sâu là toàn bộ nỗ lực tổ chức dạy và học cho trẻ em sống ở miền núi, vùng biên giới, vùng dân tộc thiểu số, nơi dân cư thưa thớt, giao thông khó khăn và điều kiện kinh tế còn hạn chế, nhằm bảo đảm các em được tiếp cận chương trình học như trẻ ở đồng bằng, đồng thời phù hợp với văn hóa, ngôn ngữ và nhu cầu phát triển tại chỗ.
Quan điểm cần khẳng định là: đầu tư cơ sở vật chất không còn là “phần thưởng” mà là điều kiện tối thiểu để nói đến bình đẳng giáo dục vùng sâu. Sơn La đã lựa chọn giáo dục làm nền tảng cho phát triển bền vững, triển khai đồng bộ từ đầu tư hạ tầng, nâng chất đội ngũ đến đổi mới phương pháp dạy – học, tạo chuyển biến rõ rệt trong toàn tỉnh. Hàng loạt trường ở vùng núi, biên giới vốn phải học trong phòng tạm, thiếu thiết bị, nay đã được thay bằng công trình kiên cố, có phòng chức năng, thư viện, phòng máy tính và kết nối internet. Khi lớp học không còn dột nát, câu chuyện đi học của trẻ em miền núi bước sang một ngã rẽ khác.
Sơn La, Tuyên Quang, Yên Sơn: đầu tư giáo dục để giảm nghèo bền vững
Nếu chỉ dừng ở vài phòng học mới, khoảng cách giữa miền núi và đồng bằng vẫn sẽ bất biến. Điều đáng nói là nhiều địa phương đang chọn con đường khó hơn: coi giáo dục vùng sâu như “hạ tầng cứng” của chiến lược giảm nghèo. Tại các xã biên giới như Mường Lèo, Sốp Cộp, Mường Lan, Chiềng Khoong, Chiềng Khuông… Sơn La đã đầu tư hơn 2.696 tỷ đồng để đưa vào sử dụng hàng loạt trường mới trong năm học 2026–2027, giúp học sinh không còn phải đi xa hoặc học trong phòng tạm.
Tuyên Quang lại chọn mũi nhọn phổ cập mầm non 3–5 tuổi, vừa để thu hẹp chênh lệch giữa vùng thuận lợi và vùng khó, vừa đặt nền cho chất lượng những cấp học sau. Quyết định 532/QĐ-UBND phê duyệt đề án phổ cập mầm non 3–5 tuổi giai đoạn 2025–2030 là tuyên bố rằng “cửa vào” hệ thống giáo dục phải mở từ sớm cho mọi trẻ. Ở Yên Sơn (Phú Thọ), nơi hơn 64% dân số là đồng bào dân tộc và tỷ lệ hộ nghèo, cận nghèo khoảng 23%, lãnh đạo địa phương xác định đầu tư giáo dục là chiến lược dài hạn để nâng chất nguồn nhân lực và thoát nghèo bền vững.
Trường nội trú miền núi, bán trú biên giới: chiếc cầu nối cho trẻ vùng xa
Địa hình chia cắt, bản làng cách xa trường học khiến mô hình trường nội trú miền núi và bán trú trở thành chiếc cầu nối không thể thiếu. Ở Sơn La, các chính sách hỗ trợ học sinh nội trú và học sinh nghèo được triển khai đầy đủ, kịp thời, giúp các em yên tâm đến lớp. Nhiều phụ huynh chia sẻ rằng khi trường nội trú mới được xây dựng, con được hỗ trợ ăn ở, sách vở, họ bớt nỗi lo con đi bộ hàng giờ trên đường núi nguy hiểm.
Tại Tây Ninh, đời sống khó khăn ở 19 xã biên giới khiến việc giữ học sinh ở lại trường trở thành bài toán không chỉ nằm ở số phòng học. Tỉnh dự kiến đầu tư, sửa chữa, xây mới 19 trường phổ thông, tập trung vào tiểu học và THCS, với tổng vốn khoảng 1.669 tỷ đồng, theo định hướng nâng cấp thành trường liên cấp bán trú. Một phát biểu có thể trích dẫn là: “Trong giai đoạn 2026–2030, tỉnh dự kiến đầu tư khoảng 6.856 tỷ đồng cho giáo dục”. Nhà ăn, nước sạch, y tế học đường, an ninh được đưa vào thiết kế để mô hình bán trú thật sự là “ngôi nhà thứ hai” chứ không chỉ là nơi ngủ trưa.
Mầm non 3–5 tuổi và giáo dục văn hóa: tạo cơ hội học tập cho mọi trẻ em
Muốn phá vỡ vòng luẩn quẩn nghèo – thất học, cửa sổ mầm non phải được mở rộng trước. Tuyên Quang xác định phổ cập giáo dục mầm non 3–5 tuổi là nền để nâng chất dạy học và rút ngắn khoảng cách giữa vùng khó và vùng thuận lợi. Với địa bàn rộng, dân tộc thiểu số đông, đường sá khó, giáo viên mầm non ở các trường như Bát Đại Sơn, Hùng Lợi phải kiên trì đến từng hộ, thậm chí tự học tiếng Mông, Dao để thuyết phục phụ huynh cho con đến lớp. Mục tiêu là đến 2030, ít nhất 90% trẻ 3–5 tuổi ở xã đặc biệt khó khăn và 100% trẻ ở các xã khác được đến trường.
Tại Yên Sơn, hệ thống trường công được sắp xếp còn 1 mầm non, 1 tiểu học, 1 THCS, song đi cùng là các chính sách miễn học phí, miễn bảo hiểm y tế, trợ cấp hằng tháng cho học sinh vùng đặc biệt khó khăn, giúp giảm gánh nặng chi tiêu và tạo điều kiện cho các em đến trường. Bên cạnh kiến thức, trường cũng lồng ghép giáo dục văn hóa Mường, Dao thông qua lễ hội, làm bánh chưng, trình diễn dân ca, giúp học sinh yêu bản sắc và ý thức giữ gìn văn hóa. Đó là cách giáo dục vùng sâu vừa mở cơ hội học tập trẻ em, vừa giữ sợi dây gắn kết với cộng đồng.
Cha mẹ miền núi nên làm gì trước những cơ hội mới?
Điều tích cực là, nhờ những khoản đầu tư lớn vào đầu tư cơ sở vật chất trường lớp, cha mẹ ở vùng sâu, vùng xa hiện đã có nhiều lựa chọn hơn cho con mình. Ở Sơn La, chất lượng giáo dục được đánh giá là có bước tiến rõ rệt; công tác phổ cập, chống bỏ học được đặt lên hàng đầu trong cả hệ thống chính trị. Tại biên giới Tây Ninh, việc miễn giảm học phí, hỗ trợ sách giáo khoa, bữa ăn bán trú kết hợp đầu tư 19 trường sẽ giúp duy trì sĩ số và tạo cơ hội học tập tốt hơn cho học sinh vùng biên.
Với phụ huynh miền núi, bài toán không còn là “có trường hay không” mà là dám cho con đi học xa nhà, dám tin rằng con gái cũng cần học như con trai, và chủ động tìm hiểu chính sách hỗ trợ. Các chương trình phổ cập mầm non, nội trú, bán trú, cùng mục tiêu nâng tỉ lệ trẻ 3–5 tuổi đến trường và nâng chất đội ngũ giáo viên ở Tuyên Quang, hay định hướng không đo giảm nghèo chỉ bằng số hộ thoát nghèo mà bằng khả năng tạo cơ hội mới cho thế hệ trẻ ở Yên Sơn, đều gửi chung một thông điệp: con đường thoát nghèo bền vững của gia đình miền núi bắt đầu từ quyết định cho con đến trường hôm nay.
