Khủng hoảng năng lực đọc trẻ em: Vấn đề không còn xa vời
Năng lực đọc trẻ em trong thời đại số là khả năng tập trung, hiểu sâu và phân tích các văn bản dài, phức tạp trong bối cảnh trẻ luôn bị bao vây bởi điện thoại thông minh, mạng xã hội, trò chơi điện tử và kho nội dung ngắn khiến bộ não quen tiếp nhận thông tin nhanh, nông và liên tục bị gián đoạn. Khi năng lực đọc suy giảm, trẻ mất dần vốn từ, khả năng tư duy trừu tượng và khó phát triển tư duy trẻ một cách toàn diện. Điều đáng báo động là đây không còn là cảm nhận chủ quan, mà là khủng hoảng được đo lường bằng dữ liệu toàn cầu. Chương trình Đánh giá Học sinh Quốc tế (PISA) do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) triển khai trên hơn 760.000 học sinh 15 tuổi tại 91 quốc gia cho thấy kỹ năng học tập căn bản đang đi xuống, trong đó môn đọc hiểu suy giảm nghiêm trọng nhất. Năng lực đọc trẻ em không chỉ là câu chuyện điểm số; đó là nền tảng cho mọi năng lực học tập và thích ứng xã hội sau này.
Dữ liệu PISA và biển thông tin số: Não trẻ đang bị tái lập trình
Nếu phụ huynh còn nghĩ con “vẫn đọc ổn”, dữ liệu PISA buộc chúng ta phải nhìn lại. Điểm chuẩn đọc hiểu trung bình của học sinh các nước OECD đã giảm từ mức cao nhất 501 điểm năm 2012 xuống chỉ còn 466 điểm năm 2025, mức suy giảm chưa từng có trong lịch sử đánh giá. Riêng giai đoạn từ 2015 đến nay, điểm đọc hiểu mất 28 điểm, tương đương tụt hậu khoảng một năm rưỡi học tập chính khóa. Theo báo cáo này, "đọc hiểu vốn được coi là chìa khóa vạn năng để mở ra mọi cánh cửa tri thức khác". Sự sụt giảm diễn ra cùng thời với bùng nổ điện thoại thông minh, mạng xã hội và thuật toán phân phối nội dung gây nghiện. Não bộ thanh thiếu niên bị tái lập trình bởi video vài chục giây, tin tức ngắn và thói quen đọc lướt. Tỷ lệ học sinh chỉ quét nhanh văn bản, chụp vài từ khóa rồi trả lời mà không xử lý ngữ cảnh đã tăng gần gấp đôi, đạt khoảng 9% bài kiểm tra. Trong đời sống hàng ngày, giữa vô vàn lựa chọn giải trí và thông tin trên mạng, thói quen đọc sách của học sinh thay đổi rõ rệt. Đọc sách thời đại số đang bị đẩy lùi bởi nội dung ngắn, liên tục và gây nghiện.
Khi sách chuyển lên màn hình: Cơ hội hay cái bẫy cho thói quen đọc?
Điều trớ trêu là công nghệ vừa mở rộng, vừa bào mòn văn hóa đọc. Không còn bó hẹp trong những trang sách giấy, việc đọc được mở rộng sang không gian số với nhiều hình thức linh hoạt hơn. Chỉ với một chiếc điện thoại hoặc máy tính bảng, trẻ có thể tiếp cận cả một “thư viện di động”, tra cứu nhanh và đọc ở bất cứ đâu. Theo Cục Xuất bản in và Phát hành, năm 2025, xuất bản phẩm điện tử chiếm trên 20% tổng số đầu sách với 5.218 xuất bản phẩm, tăng 49,3% so với năm 2024. Đây là cơ hội để đa dạng hóa hình thức đọc, từ ebook, nền tảng trực tuyến đến truyện tranh, graphic novel. Nhưng môi trường số cũng đầy “cám dỗ”: video ngắn và thông báo mạng xã hội dễ khiến người đọc mất tập trung. Trẻ bị hút vào nội dung giải trí hơn là đọc sâu; đọc sách bị coi như nghĩa vụ học đường chứ không phải lựa chọn vui vẻ. Khi trẻ từ bỏ sách in để chuyển sang thông tin ngắt quãng trên mạng, vốn từ vựng nghèo đi, khả năng tư duy trừu tượng suy giảm và cơ hội học cách đồng cảm qua nhân vật văn học bị tước khỏi. Nếu phụ huynh chỉ đưa thiết bị mà không dẫn đường, “đọc sách thời đại số” dễ biến thành “lướt màn hình vô tận”.
Gia đình, nhà trường, nhà xuất bản: Ai đang cố cứu thói quen đọc?
Trong bối cảnh năng lực đọc trẻ em đi xuống, một số lực lượng đã bắt đầu phản ứng. Ở trường học, học sinh như Đỗ Huy Hoàng đánh giá cao vai trò nhà trường trong việc nuôi dưỡng văn hóa đọc. Các hoạt động câu lạc bộ sách, ngày hội đọc, cuộc thi giới thiệu sách khiến việc đọc trở nên gần gũi và thú vị hơn. Từ trải nghiệm cá nhân, nhiều bạn đề xuất xây dựng “góc đọc sáng tạo” để việc đọc không còn là hoạt động đơn độc mà trở thành không gian giao lưu, chia sẻ. Một số trung tâm thông tin, thư viện tặng sách cho các tổ chức thanh niên để bổ sung tài nguyên đọc. Trong gia đình, khoảng cách về năng lực đọc gắn chặt với bất bình đẳng số. Chỉ số ESCS của OECD cho thấy chênh lệch giữa 25% học sinh thuận lợi nhất và 25% khó khăn nhất tương đương 3–3,5 năm học. Một phần xuất phát từ hệ sinh thái văn hóa đọc: trẻ ở gia đình có điều kiện được cha mẹ đồng hành đọc sách, sở hữu nhiều sách in tại nhà và được định hướng dùng Internet cho tra cứu học thuật. Ngược lại, trẻ ở gia đình yếu thế dùng internet chủ yếu để trò chuyện, chơi game, thiếu kèm cặp phụ huynh, khiến kỹ năng đọc sâu bị nới rộng.
Chiến lược cho phụ huynh: Cân bằng màn hình và trang sách để phát triển tư duy trẻ
Điểm báo động từ PISA là lời nhắc thẳng thắn: nếu chờ nhà trường và công nghệ tự sửa vấn đề, con bạn sẽ là người chịu thiệt đầu tiên. Khi một cá nhân không thể tự đọc hiểu văn bản pháp luật, hướng dẫn kỹ thuật hay hợp đồng nhiều điều khoản, họ dễ bị mắc kẹt ở tầng đáy chuỗi giá trị lao động và bị tự động hóa thay thế. Muốn phát triển tư duy trẻ, phụ huynh cần chiến lược cụ thể để khuyến khích con đọc sách thay vì phó mặc cho thiết bị. Một là, đặt ra “khung giờ vàng” cho đọc: như nhiều học sinh đã làm, xây dựng thói quen đọc đều đặn, dành thời gian cố định mỗi ngày và hạn chế sử dụng thiết bị khi đọc. Hai là, dùng công nghệ như công cụ, không phải cái nạng: ebook, từ điển, nền tảng truyện tranh có thể là cửa vào, nhưng tóm tắt tự động và viết hộ bằng trí tuệ nhân tạo phải được kiểm soát, vì lạm dụng khiến “cơ bắp tư duy” của trẻ teo tóp. Ba là, tạo không gian đọc chung trong nhà, cùng con bàn luận nhân vật, ý tưởng để biến đọc thành trải nghiệm kết nối. Bốn là, chủ động tham gia hoạt động của nhà trường, câu lạc bộ sách, ngày hội đọc để con thấy đọc sách thời đại số là một phần đáng tự hào của đời sống, không phải nhiệm vụ gượng ép. Nếu phụ huynh xem đọc như “môn phụ”, con sẽ lớn lên với tư duy phụ. Ngược lại, khi gia đình dành chỗ trang trọng cho cuốn sách – dù là in hay số – chúng ta cho con một chiếc “chìa khóa vạn năng” mở cánh cửa học tập, nghề nghiệp và nhân cách trong tương lai.
