Hẹp động mạch cảnh: kẻ giấu mặt đứng sau nhiều cơn đột quỵ
Hẹp động mạch cảnh là tình trạng lòng động mạch cảnh – hệ mạch máu chính đưa máu giàu oxy từ tim lên não – bị thu hẹp dần do mảng xơ vữa làm dày thành mạch, từ đó cản trở dòng máu lên não và làm tăng nguy cơ thiếu máu não thoáng qua cũng như đột quỵ thiếu máu não. Đây không phải bệnh hiếm gặp, nhưng thường tiến triển âm thầm, chỉ bộc lộ khi người bệnh bắt đầu chóng mặt, yếu liệt, nói khó hoặc có chênh lệch huyết áp hai tay bất thường. Thực tế lâm sàng cho thấy hẹp động mạch cảnh không chỉ là một con số trên phim chụp, mà là "ngòi nổ" có thể kích hoạt đột quỵ bất cứ lúc nào nếu không được phát hiện và can thiệp sớm. Khi lòng mạch đã hẹp 70–90%, vùng não phía sau gần như sống trong trạng thái thiếu máu mạn tính; chỉ cần thêm một huyết khối nhỏ, hậu quả có thể là liệt nửa người, mất ngôn ngữ hoặc tử vong. Vì vậy, cách tiếp cận bệnh lý này phải thay đổi: thay vì chờ đột quỵ rồi xử trí, hệ thống y tế cần chủ động tầm soát hẹp động mạch cảnh ở nhóm nguy cơ cao, xem đây là một mục tiêu trung tâm trong chiến lược phòng ngừa đột quỵ.
Từ chóng mặt và chênh lệch huyết áp đến hai cuộc mổ cứu não và cánh tay
Câu chuyện của ông Nick, 70 tuổi, cho thấy các triệu chứng tưởng như "vặt vãnh" có thể che giấu một bệnh lý mạch máu nghiêm trọng. Ông thường xuyên chóng mặt, choáng váng, vã mồ hôi và từng suýt ngất, đồng thời huyết áp hai tay chênh lệch đến 40 mmHg – cao gấp bốn lần ngưỡng cảnh báo bệnh lý mạch máu (trên 10 mmHg). Khi được chụp CT hệ động mạch, bác sĩ phát hiện hẹp động mạch cảnh trong hai bên 70–75%, cùng hẹp động mạch dưới đòn trái – mạch chính nuôi cánh tay. Ekip phẫu thuật phải gây mê nội khí quản, rạch da bộc lộ động mạch cảnh bị mảng xơ vữa lấp kín, kẹp tạm thời động mạch để bóc tách mảng xơ vữa và vá lại mạch máu, giúp cải thiện rõ rệt lưu thông máu lên não. Sáu tháng sau, ông tiếp tục được mổ "2 trong 1": bóc xơ vữa động mạch cảnh trái và tạo cầu nối vòng qua đoạn động mạch dưới đòn tắc để cân bằng máu xuống hai tay. Trường hợp này đặt ra một thông điệp khó né tránh: bất cứ người cao tuổi nào có chóng mặt kéo dài và chênh lệch huyết áp hai tay đều phải xem đó là dấu hiệu cảnh báo đột quỵ, không phải chuyện tuổi già bình thường.
Yếu nửa người, nói khó: lúc nào phải nghĩ ngay tới hẹp động mạch cảnh 90%
Khác với diễn tiến âm thầm của ông Nick, ông Ly, 55 tuổi, nhập viện trong tình trạng yếu nửa người bên phải, sức cơ chỉ còn 4/5, nói khó và nhìn mờ, các triệu chứng tăng dần trong vòng một ngày. Trước đó, ông nhiều lần chóng mặt, hoa mắt, hồi hộp, nặng ngực nhưng không đi khám sớm. Siêu âm Doppler động mạch cảnh – sống nền phát hiện hẹp khoảng 50% động mạch cảnh trong bên phải và tới 90% bên trái – mức hẹp rất nặng. Đánh giá thần kinh cho thấy ông bị cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) trên nền hẹp nặng động mạch cảnh trong trái do xơ vữa, một "lời cảnh báo" trực tiếp về nguy cơ đột quỵ thiếu máu não sau này. Ở giai đoạn này, bất cứ phút chần chừ nào cũng là mạo hiểm với mô não. Được đánh giá và điều trị sớm giúp tăng cơ hội bảo tồn mô não, phòng ngừa biến cố tiếp theo và hạn chế nguy cơ để lại di chứng. Thông điệp dành cho cộng đồng rất rõ: khi đột ngột xuất hiện yếu hoặc tê một bên cơ thể, méo miệng, nói khó, nhìn mờ hoặc rối loạn thăng bằng, người bệnh tuyệt đối không nên "chờ xem" tại nhà mà phải đến ngay cơ sở y tế, vì đó là những dấu hiệu cảnh báo đột quỵ kinh điển.
Can thiệp stent mạch máu: kỹ thuật mở rộng lòng mạch cảnh cứu não
Với tổn thương hẹp tới 90% lòng động mạch cảnh trong trái của ông Ly, ekip can thiệp đã lựa chọn nong và đặt stent để mở rộng đoạn mạch hẹp, thay vì chờ biến chứng xảy ra. Qua động mạch đùi, bác sĩ đưa hệ thống ống thông lên động mạch cảnh chung trái, đặt dụng cụ bảo vệ não qua vị trí hẹp để giảm nguy cơ các mảnh xơ vữa hoặc huyết khối bong ra gây tắc mạch não. Sau đó, bóng được nong tại vị trí tổn thương và stent được đặt để duy trì độ mở lòng mạch, cải thiện dòng máu lên não. Hình ảnh mạch số hóa xóa nền sau can thiệp cho thấy stent bung tốt, lòng mạch mở rộng rõ rệt và dòng máu qua đoạn động mạch cảnh cải thiện rõ. Đây không chỉ là một thủ thuật kỹ thuật cao, mà là minh chứng rằng can thiệp stent mạch máu, nếu được thực hiện đúng thời điểm, có thể đảo ngược quỹ đạo đi đến đột quỵ của bệnh nhân. "Hẹp 90% không đồng nghĩa đã đột quỵ, nhưng nếu kèm yếu nửa người, nói khó hoặc rối loạn thị giác, cần đánh giá sớm để phòng ngừa đột quỵ" – kết luận này mang tính định hướng lại thực hành lâm sàng. Tuy nhiên, stent không phải "lá bùa hộ mệnh" vĩnh viễn. Sau hai ngày theo dõi, ông Ly được xuất viện và hẹn tái khám, đồng thời phải kiểm soát chặt các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, tăng lipid máu, bệnh tim thiếu máu cục bộ để giảm nguy cơ tái phát biến cố mạch máu não.
Bài học phòng ngừa đột quỵ: tầm soát chủ động, đừng chấp nhận "may rủi"
Điểm chung của hai ca bệnh là đều có nhiều yếu tố nguy cơ: tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, tiền sử nhồi máu não, béo phì, ít vận động… nhưng việc tầm soát hẹp động mạch cảnh lại đến quá muộn. Điều này phản ánh thực tế: phần lớn người bệnh chỉ chú ý đến huyết áp và đường huyết, trong khi các mạch máu nuôi não – đặc biệt là động mạch cảnh – gần như bị bỏ quên cho tới khi xuất hiện dấu hiệu cảnh báo đột quỵ. Hẹp động mạch cảnh vốn rất khó nhận biết vì không triệu chứng rõ ràng, dễ nhầm với thiếu máu, rối loạn tiền đình, đau đầu. Do đó, bác sĩ khuyến cáo người mắc tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu nhiều năm hoặc có các yếu tố nguy cơ như hút thuốc lá, béo phì, mỡ máu cao, ít vận động, chế độ ăn nhiều đường, nhiều chất béo… nên đi khám, tầm soát bệnh động mạch cảnh và hẹp động mạch dưới đòn. Nếu chiến lược phòng ngừa đột quỵ tiếp tục bỏ qua việc tầm soát hẹp động mạch cảnh bằng khám lâm sàng kết hợp siêu âm Doppler, chụp CT hoặc DSA, số ca tai biến mạch máu não với di chứng nặng nề sẽ khó giảm. Ngược lại, nếu coi hẹp động mạch cảnh là "mục tiêu vàng" trong phòng ngừa đột quỵ, hệ thống y tế có thể chuyển từ thế bị động sang chủ động: phát hiện sớm, can thiệp kịp thời và cứu được nhiều bệnh nhân khỏi cảnh yếu liệt, tàn phế hoặc tử vong.
