Đột quỵ không “từ trên trời rơi xuống”
Hẹp động mạch cảnh và xơ vữa động mạch là những tổn thương mạch máu âm thầm bắt đầu từ giai đoạn đầu tuổi trưởng thành, dần làm hẹp lòng mạch nuôi não và tim, đến khi đủ nặng sẽ bùng phát thành đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim với các hậu quả tàn phế hoặc tử vong, dù trước đó người bệnh gần như không có triệu chứng rõ ràng.
Nói cách khác, đột quỵ của tuổi 50–60 thường là “quả đắng” được gieo từ những năm 18–30. Hẹp động mạch cảnh – nguyên nhân quan trọng của đột quỵ thiếu máu não – có thể diễn tiến âm thầm trong thời gian dài, chỉ được phát hiện khi đã xảy ra cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc nhồi máu não. Trong khi đó, xơ vữa động mạch – nền tảng của hầu hết bệnh tim mạch sớm – lại bắt đầu lặng lẽ lắng đọng cholesterol trong thành mạch từ rất trẻ. Nếu tiếp tục nghĩ rằng “chưa có triệu chứng nghĩa là chưa bệnh”, chúng ta đang để cho đột quỵ chuẩn bị sẵn lộ trình tấn công mình.
Hẹp động mạch cảnh: khi “đường máu lên não” bị siết chặt
Động mạch cảnh là hai “xa lộ” đưa máu từ tim lên não, và hẹp động mạch cảnh xảy ra khi lòng mạch bị thu hẹp, thường gặp nhất tại vị trí chia đôi giữa động mạch cảnh chung và động mạch cảnh trong. Nguyên nhân chủ yếu là do xơ vữa động mạch, tức các mảng bám cholesterol và phản ứng viêm dày lên trong thành mạch. Khi lớp nội mạc bị tổn thương, đặc biệt là bởi LDL-cholesterol, lòng mạch hẹp dần và lượng máu lên não giảm.
Nguy hiểm hơn, khi mảng xơ vữa nứt vỡ, các mảnh vụn hoặc huyết khối có thể bong ra, trôi theo dòng máu gây tắc động mạch não và dẫn đến đột quỵ thiếu máu não. Khoảng 15–20% trường hợp nhồi máu não có liên quan đến xơ vữa động mạch cảnh. Thậm chí, dữ liệu trên 1.191 người bị cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc nhồi máu não cho thấy cứ 100 người thì có hơn 5 người bị hẹp động mạch cảnh từ 50% trở lên cùng bên với vùng não tổn thương. Nếu chúng ta tiếp tục coi nhẹ cảm giác tê yếu, méo miệng, nói khó thoáng qua, nghĩa là đang bỏ qua “bản nháp” của một cơn đột quỵ thật sự.
Xơ vữa động mạch: bắt đầu từ tuổi 18 dù chưa hề có triệu chứng
Bất chấp cảm giác “khỏe như trâu” ở tuổi 20, xơ vữa động mạch vẫn có thể âm thầm xuất hiện. Một nghiên cứu quốc tế trên 16.808 người trưởng thành từ 18–70 tuổi, không có tiền sử bệnh tim mạch do xơ vữa, cho thấy hơn một nửa (57,1%) đã có xơ vữa động mạch dù chưa từng được chẩn đoán bệnh tim mạch và không có triệu chứng. Xơ vữa động mạch là quá trình hình thành các mảng bám trong thành động mạch, diễn ra rất lâu trước khi bùng phát thành bệnh tim mạch trên lâm sàng.
Đáng nói nhất với người trẻ: trong nhóm 18–29 tuổi, khoảng 1/13 người đã có xơ vữa ở ít nhất một động mạch, với tỷ lệ 8,7% ở nam và 6,7% ở nữ. Tỷ lệ này tăng dần theo tuổi và đạt khoảng 9/10 ở nhóm 60–70 tuổi. Ở người trẻ, tổn thương thường mới khu trú tại một vùng, chủ yếu là động mạch ngoại biên, nhưng thể tích mảng xơ vữa sẽ tăng nhanh và lan rộng khi tuổi cao hơn. Đây chính là “bệnh tim mạch sớm” – giai đoạn mà chúng ta còn cơ hội vàng để đảo ngược quỹ đạo trước khi phải đối diện với can thiệp mạch vành hay đột quỵ.
Cơn thiếu máu não thoáng qua: lời cảnh báo không được phép bỏ qua
Hẹp động mạch cảnh được chia thành hai nhóm: có triệu chứng và không triệu chứng. Nhóm không triệu chứng đặc biệt dễ bị bỏ qua vì người bệnh hoàn toàn không nhận thấy bất thường, chỉ phát hiện tình cờ khi khám sức khỏe. Nhưng khi đã xuất hiện cơn thiếu máu não thoáng qua – với các dấu hiệu yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, hoặc mù thoáng qua một mắt – nghĩa là vùng não do nhánh mạch đó cấp máu đã “thiếu oxy” thực sự.
Các triệu chứng có thể chỉ kéo dài vài phút đến dưới một giờ rồi tự hết nên nhiều người chủ quan bỏ qua. Đây là sai lầm đắt giá. Ở người bệnh hẹp động mạch cảnh đã có triệu chứng và chỉ điều trị bằng thuốc, nguy cơ đột quỵ tái phát trong 14 ngày đầu có thể khoảng 11,5%, tức cứ khoảng 9 người thì có 1 người bị đột quỵ lại. Vì vậy, khi xuất hiện các dấu hiệu đột ngột này, dù đã tự hết, cần đến ngay cơ sở y tế có khả năng điều trị đột quỵ hoặc gọi cấp cứu 115. Coi cơn thiếu máu não thoáng qua như một “báo động giả” là cách nhanh nhất để biến nó thành thảm họa thật.
Phát hiện sớm – chiến lược thông minh để phòng ngừa đột quỵ
Nếu xơ vữa động mạch có thể xuất hiện âm thầm từ tuổi 18 và hẹp động mạch cảnh là nguyên nhân quan trọng của đột quỵ thiếu máu não, thì phát hiện sớm chính là chìa khóa phòng ngừa đột quỵ hiệu quả. Nghiên cứu cho thấy đa số người có xơ vữa động mạch vành cũng đồng thời có tổn thương ở động mạch cảnh hoặc đùi, mở ra khả năng tầm soát bằng siêu âm những vị trí này – phương pháp không xâm lấn, nhanh và đơn giản hơn so với chụp CT mạch vành. Phát hiện sớm xơ vữa có thể mở ra hướng phòng bệnh mới, thay vì đợi đến lúc can thiệp cấp cứu.
Với người từng bị cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc nhồi máu não, việc kiểm tra sàng lọc bệnh lý động mạch cảnh theo khuyến cáo là bắt buộc, không phải lựa chọn. Người lớn tuổi, nam giới, có tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, hút thuốc hoặc từng bị đột quỵ nên khám định kỳ và trao đổi với bác sĩ về tầm soát bằng siêu âm Doppler động mạch cảnh. Đây thường là bước đầu; nếu phát hiện hẹp đáng kể, có thể cần thêm chụp cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ mạch máu để xác nhận. Nhìn ở góc độ chủ động, phòng ngừa đột quỵ không bắt đầu ở phòng cấp cứu, mà bắt đầu từ quyết định đi tầm soát mạch máu khi ta còn thấy mình khỏe.
